چادرهاي مسافرتيشان در همه جاي شهر ديده ميشود. جلو منازل مسكوني و مغازهها، پيادهروها، پاركها، حتي در برخي ميادين شهر. . . موسم ناهار و شام هم سفرهشان در پيادهرو پهن ميشود. بساط قليان هم رو به راه است. مگر سفر بدون قليان هم ميشود! بله. . . آنها مسافران خطه سرسبز شمال هستند كه با هر تعطيلي چند روزه، مصائب سفر و ترافيكهاي چند ده كيلومتري جادهها را به جان ميخرند تا چند روزي در ويلاي دوستان و آشنايان، پاركها، مناطق جنگلي، ساحل دريا يا حتي حاشيه خيابان اتراق كنند، تني به آب بزنند و بعد از بازگشت هم علت غيبت چند روزهشان را براي آشنايان اينگونه بازگو كنند:«رفته بوديم شمال!» مسافرت و سفر يكي از راهكارهاي سالم و نشاطانگيز در پر كردن اوقات فراغت در جوامع بشري محسوب ميشود كه داراي قدمت و سابقه فراواني است و به نوعي يكي از مفرحترين تفريحات نوع بشر به شمار ميرود. بر خلاف ساير كشورها كه در همه ايام سال، گزينه مسافرت روي ميزشان است؛ در كشور ما، مسافرت در ايام خاصي صورت ميگيرد و همه ساله در ايام نوروز و فصول گرم سال كه موسم تعطيلي مدارس است، اكثر خانوادهها قصد سفر ميكنند.
سفر شمال
هر چند كشور ما به دليل دارا بودن جاذبههاي گردشگري و تاريخي فراوان، زبانزد خاص و عام است ولي مسافرت به شمال كشور و گذراندن اوقات فراغت در حاشيه جنگل و سواحل دريا، از نوستالژيكترين خاطرات اكثر خانوادههاي ايراني محسوب ميشود. در بين استانهاي مختلف كشور، استانهاي شمالي كشور، گيلان، مازندران و گلستان به سبب دارا بودن اكوسيستم خاص و منحصر به فرد و وجود مواهب طبيعي نظير جنگل، رود، دريا و بسياري جاذبههاي فرهنگي و تاريخي متنوع، از قديمالايام مقصد بسياري از مسافران از سراسر كشور بوده و است و در كارنامه سياحتي و تفريحي اكثر هموطنان، دستكم تجربه يك بار سفر به خطه سرسبز شمال ديده ميشود. از سوي ديگر اين استانها، علاوه بر جاذبههاي گردشگري طبيعي و تاريخي، پتانسيل ساير گردشگريها نظير گردشگري غذايي، شكار، ورزشي، درماني و. . . را نيز دارا هستند كه اين موضوع مزيد بر علت ميشود تا بر تعداد مسافران شمال افزوده شود.
افزايش چشمگير مسافرت به شمال در سالهاي اخير
با وجود اينكه سفر به شمال كشور و اقامت چند روزه در اين خطه از كشور، پديده نوظهوري نيست و در سالهاي قبل هم مسبوق به سابقه بوده ولي در يك دهه اخير به دلايل مختلف اقتصادي و فرهنگي، شكل و شمايل سفرهاي نوروزي و تابستاني و حتي برخي سفرهاي آخر هفته به اين خطه از سرزمينمان، كاملاً تغيير كرده و حجم مسافران، دهها برابر بلكه چند صد برابر شده تا جايي كه زيرساختها و امكانات ضروري در سفرهاي متداول برون شهري، نظير جادهها، سرويسهاي عمومي حمل و نقل، اقامتگاههاي خصوصي و عمومي، رستورانهاي بين راهي و. . . ظرفيت و تحمل اين تعداد مسافر را ندارند و در برخي موارد نتيجه و ماحصل مسافرت كه همان تفريح، تمدد روحي و آرامش اعصاب است، حاصل نميشود و مسافرت با اعمال شاقه صورت ميگيرد! تا جايي كه در برخي ايام سال به سبب ترافيكهاي كيلومتري پليس راه مجبور به انديشيدن تدابير ترافيكي خاص و بعضاً يكطرفه كردن برخي معابر ميشود و در پي آن مشكلات و گرفتاريهايي را براي مسافران و ساكنان اين مناطق ايجاد ميكند.
دلايل افزايش ميزان مسافرت به شمال
با وجود اينكه جاذبههاي طبيعي منحصر به فرد اين استانها اصليترين و اولين عامل در جذب مسافر و گردشگر به شمال كشور محسوب ميشود، ولي دلايل مختلف ديگري نيز در خصوص افزايش حجم مسافرت به اين استانها به ويژه در يك دهه اخير وجود دارد كه افزايش جمعيت خودرويي كشور، افزايش چشمگير شكاف طبقاتي و گسترش ساخت و سازهاي ويلايي و مدرن در استانهاي شمالي، كاهش رونق كشاورزي و تمايل كشاورزان به فروش زمينهاي كشاورزي و ايجاد زمينه براي ساخت و ساز ويلا، تغيير سبك مسافرت، افزايش امكانات رفاهي اوليه در اقامتگاههاي موقت نظير مساجد، مدارس، پاركها و كمپهاي موقت از جمله آنهاست. در واقع اكثر مردمي كه تمكن مالي در قبال پرداخت هزينههاي سنگين هتلها و مسافرخانهها ندارند، به يك چادر مسافرتي ساده، چند چشمه سرويس بهداشتي، تعدادي شير آب، كمي روشنايي و اندكي امنيت قانعاند و همان جا اتراق ميكنند.
جولان كارتن به دستها در شهرهاي شمالي
يكي ديگر از تبعات مسافرتهاي گروهي به شمال، به ويژه در يك مقطع زماني خاص، كمبود فضاي مناسب جهت اسكان و اقامت گردشگران است. در واقع از دغدغههاي اساسي مسافران شمال، مشكل اقامت در بيشتر ايام سال است. از سوي ديگر كمبود يا گراني نرخ اقامت در هتل ها، مسافرخانه و ساير مكانهاي اقامتي در سطح شهرهاي استانهاي شمالي باعث ميشود همه ساله در ابتداي فصل بهار و تابستان، بسياري از شهروندان اين استانها با خالي كردن يك يا چند اتاق از منزل مسكوني خود يا حتي نقل مكان موقت، ساختمان خود را در اختيار مسافراني قرار بدهند كه به دلايل مختلف قصد استفاده از چادر مسافرتي يا اقامت در هتلها و مسافرخانههاي استان را ندارند. اما متأسفانه اين مكانها اكثراً فاقد امكانات رفاهي و بهداشتي اوليه هستند و گاهي اوقات امكانات آنها از يك خانه نيمهساز كمتر است و در حد همان « اتاق خالي» است كه روي مقوا نوشته شده است! در واقع هزينه بالاي مكانهاي اقامتي، افزايش شمار مسافران در سالهاي اخير، راحتي يا به قولي عدم نياز به پاسخگويي به اماكن و سازمانهاي انتظامي و نظارتي، پذيرش بدون نياز به شناسنامه و مدارك سجلي و از سوي ديگر مشكلات اقتصادي خانوادهها و تلاش براي يافتن منابع كسب درآمد جديد، در شكلگيري و گسترش اين تجارت خانگي نقشي اساسي دارند. صرف نظر از دلايل به وجود آمدن اين پديده بايد اين نكته را بپذيريم كه كليد به دستها كارتن به دستها و افرادي كه منازل مسكوني خود را به مسافران اجاره ميدهند، در ورودي اكثر شهرهاي استانهاي شمالي به چشم ميخورند و علاوه بر ايجاد نماي نامناسب در ابتداي شهرها، مسبب بروز برخي مشكلات و حوادث جانبي ديگر نيز هستند. شايد ثبت و ساماندهي همه اين مكانها در عمل امكانپذير نباشد چراكه تعدادي از آنها به هيچ عنوان مناسب پذيرايي از مسافران، حتي براي يك شب هم نيستند، ولي از سوي ديگر رهاسازي و آزاد گذاشتن افرادي كه به اجاره منزل مسكوني خود مبادرت ميكنند نيز كاري نسنجيده و ناصواب است. اخذ مبالغ بالا و اختياري، بروز برخي موارد غير اخلاقي، عدم رعايت بهداشت، عدم پرداخت ماليات، عدم نظارت از سوي سازمانهاي ذيربط و دهها موارد حقوقي و اجتماعي ريز و درشت ديگر از مشكلات دم دست و روتين اين تجارت خانگي و بدون مجوز است.
من راضي، تو راضي، عدهاي هم ناراضي!
بدون شك گردش مالي سرشار ناشي از حضور گردشگران در استانهاي شمالي، يكي از عمده محسنات حضور مسافر در اين استانها محسوب ميشود و زمينه ايجاد اشتغال عده كثيري را در بخشهاي مختلف اقتصادي فراهم ميكند. ولي اين فقط يك روي سكه است و حضور اين همه ميهمان در يك بازه زماني محدود، گاهي اوقات موجبات تكدر و نارضايتي صاحبخانه را فراهم ميآورد! به عنوان مثال شهر زيبا و توريستي سلمانشهر كه در خوشبينانهترين حالت، توانايي و ظرفيت پذيرش و ميزباني 15 تا 20 هزار ميهمان را داراست در برخي ايام سال پذيراي بيش از 200 هزار مسافر ميشود در حالي كه هيچ كدام از زيرساختهاي رفاهي و اقامتي تعبيه شده در سطح شهر، جوابگوي اين تعداد مسافر نيست و در برخي روزها عملاً ترافيك و حتي اقتصاد و زندگي روزمره در شهر قفل ميشود. اين مشكل و مشكلات مشابه، قصه پرتكرار اكثر شهرهاي شمالي در بيشتر ايام سال، به ويژه فصل تابستان است.
در واقع نبود محور كنار گذر در اكثر شهرهاي شمالي ترافيك سنگيني را بر محورهاي مختلف اين استانها تحميل ميكند كه در بسياري مواقع زندگي مردم عادي را مختل ميكند و حتي در موارد اورژانسي عبور و مرور خودروهاي امدادي نيز به كندي صورت ميگيرد. انباشت و رهاسازي زباله در مسيرهاي بين شهري، داخل شهر، حاشيه جنگل و ساحل دريا از ديگر تبعات حضور تعدادي از گردشگران در اين استانهاست تا جايي كه در برخي شهرها پاكسازي شهر و حاشيه آن توسط كاركنان زحمتكش شهرداري امكانپذير نيست و شهرداريها مجبور به استخدام كارگر روزمزد جهت پاكسازي معابر ميشوند! گراني اجناس و بالا بودن هزينه اجارهخانه( به دليل تمايل به اجاره روزانه و كسب درآمد بيشتر) نيز از ديگر مشكلات حضور گردشگران در استانهاي شمالي است. عدم رعايت شئونات اسلامي توسط برخي گردشگران، استعمال دخانيات به ويژه قليان در حاشيه پيادهروها، ساحل دريا و حتي داخل خودرو، پوششهاي نامناسب برخي بانوان و تعداد زيادي از آقايان ( شلوارك و لباسهاي ورزشي نامناسب) و... نيز از ديگر معضلات فرهنگي ناشي از حضور برخي گردشگران در شهرهاي شمالي محسوب ميشود.
پراكندهسازي سفرهاي تفريحي در كشور
هر چند نميتوان كسي را مجبور به سفر تفريحي به يك نقطه خاص كرد يا براي مسافرت افراد محدويت قائل شد ولي با برنامهريزي و معرفي امكانات، جاذبهها و ويژگيهاي منحصر به فرد ساير استانهاي كشور، ميتوان از حجم بار سفر به استانهاي شمالي كاست و نوعي توازن در سفر در بين همه استانها ايجاد كرد. در استانهاي شمالي به دليل نزديكي شهرها به يكديگر و وجود ابنيه و سكنه در طول مسير، امكان اتراق براي مسافران در اكثر نقاط شهرها و حتي در حاشيه معابر بين شهري وجود دارد ولي در بسياري از استانهاي كشور، به دليل خلوتي و نبود امكانات در مسير، امكان اتراق در هر نقطهاي از جاده وجود ندارد. لذا ايجاد كمپينگ يا استراحتگاههاي فصلي و دائمي در فواصل معين ميتواند در جذب مسافر به ساير استانها مؤثر باشد.
معرفي مكانهاي ديدني، برگزاري نمايشگاههاي مختلف، ايجاد استراحتگاههاي فصلي يا دائمي در مسيرهاي مختلف، اختصاص برخي از جوايز فرهنگي به سفرهاي تاريخي و فرهنگي و... ميتواند در تغيير ذائقه سفر شهروندان و ايجاد رغبت براي مسافرت به ساير استانها و حتي ايجاد قطبهاي سياحتي جديد، تأثير بسزايي داشته باشد.
