طب سنتي بر اصول مراقبت سلامت تأكيد دارداساساً طب ايراني بر پايه حفظ و ارتقاي سلامت پايهگذاري شده است و اين نكته را در تعاريفي كه حكيمان بزرگ ما از گذشتههاي دور مطرح كردهاند به وضوح ميتوان ديد؛ در اين تعاريف وظيفه اصلي پزشكي را حفظ سلامت دانستهاند و پرداختن به بيماريها و درمان آنها را در مرتبه بعد مطرح نمودهاند.
نگاهي به آموزههاي طب ايراني و اينكه افزون بر 80درصد فعاليتهاي آن در قالب حفظالصحه يا اصلاح سبك زندگي مطرح شده، نشان ميدهد كه تا چه اندازه طب ايراني به موضوع مراقبت از سلامت و ارتقاي آن توجه كرده است؛ بد نيست در اينجا به حقيقت ديگري نيز اشاره كنيم و آن اينكه حتي در مبحث درمان سهم مهمي از اقدامات درماني نيز با تكيه به اصلاح شيوه تغذيه، خواب و بيداري، فعاليتهاي بدني و مانند اينها مورد توجه حكيمان بزرگ ما بوده است و در درمان بيماريها استفاده از شيوه غذادرماني بسيار مورد تأكيد بوده است؛ به عنوان نمونه به اين سخن ارزشمند محمدبن زكرياي رازي اشاره ميكنيم كه ميگويد: «تا ميتواني با غذاها درمان كني با داروها معالجه مكن؛ مهما قدرت ان تعالج بالاغذيه فلا تعالج بالادويه»
طب ايراني به دو بخش نظري و عملي تقسيم ميشوددر بخش عملي به مطالبي درباره اصول و مباني شناخت حيات و ويژگيهاي انسان، حالات سلامت و بيماري، عوامل تأثيرگذار بر سلامت و بيماري، نشانههاي بيماري و سلامت و مانند اينها پرداخته ميشود و در بخش دوم كه طب عملي است، دو مبحث حفظالصحه و معالجات مورد بحث قرار ميگيرد.
در باب حفظ سلامت، دانشمندان ما با بررسيهاي فراوان به اين نتيجه رسيدهاند كه شش موضوع اصلي (سته ضروريه) شامل هوا، خوردنيها و آشاميدنيها، فعاليتهاي بدني، خواب و بيداري، حالات رواني و روحي و بالاخره دفع مواد زايد و نگهداري مواد لازم زيربناي حفظ سلامت يا انحراف از آن است؛ لذا در مبحث حفظ سلامت بحثهاي بسيار مفصلي را درباره اين شش موضوع و چگونگي برنامهريزي براي بهرهگيري مناسب و پيشگيري از بيماريها يا حتي در شرايط بروز بيماريها، پيشگيري از تشديد و بروز عوارض آنها در آثار و تعليمات خود آوردهاند و جالب توجه اينكه پيشبيني كردهاند خارج از اين شش موضوع، موضوعات ديگري نيز پيدا شود كه توجه به آنها را لازم دانستهاند؛ شايد يكي از اين موضوعات در زمان ما نقش امواج الكترومغناطيسي وسايل ارتباطي باشد كه طبعاً از نگاه تيزبين آنها دور نمانده است.
به هر حال وقتي به هر يك از مطالبي كه تحت عنوان شش چيز لازم (سته ضروريه) نوشتهاند مراجعه ميكنيم، ميبينيم كه با چه دقتي به مسائلي كه در پيشگيري از بيماريها و حفظ سلامت نقش دارند توجه كردهاند؛ مثلاً در باب خوردنيها و آشاميدنيها صدها مطلب كاربردي مثل نوع و مقدار غذا، زمان و دفعات صرف غذا، غذاهاي متناسب با سنين مختلف از آغاز تا پايان زندگي، غذاهاي متناسب با فصول مختلف سال، نوع فعاليتها، جنسيت، شرايط روحي و رواني و غذاهايي كه با بعضي بدنها سازگاري دارند، غذاهايي كه ممكن است با يكديگر ناسازگار باشند و بسياري از نكات ديگر را مورد بحث قرار دادهاند و راههاي درست را در هر مورد متذكر شدهاند. و در بخش معالجات نيز قدم اول درمان را دخل و تصرف و اصلاح در همان سته ضروريه ذكر كردند.
خودمراقبتي، كليد ورود به عرصه سلامت فردي و اجتماعيخوشبختانه اطلاعات مربوط به اقتصاد سلامت نشان ميدهد كه چگونه با يك حركت ساده بهداشتي و رعايت دستورات مربوط به سلامت ميتوان از ميليونها تومان اتلاف منابع جلوگيري كرد. سهمي كه خودمراقبتي در اين ميان دارد، بيش از اندازه تأثيرگذار و مهم است، چراكه ممكن است با كمك منابع مالي و بهكارگيري تجهيزات و امكانات شرايطي براي حمايت از سلامت مردم مهيا كرد اما اگر مردم به هر دليل از جمله كمبود آگاهيها يا عدم تعهد به آگاهيها، خود را در معرض بيماريهاي مختلف قرار دهند، آنهمه منابع و تجهيزات عملاً كاري از پيش نخواهند برد؛ از اين رو به نظر ميرسد خودمراقبتي به مفهوم آموزش نحوه حفظ سلامت و ايجاد انگيزه كاربرد محتواي آموزش در عمل و احساس تعهد در اين مورد، كليد ورود به عرصه سلامت فردي و اجتماعي و جلوگيري از به هدر رفتن جان و مال و منابع ملي و عمر مفيد است.
شايد واقعاً ارزيابي اين منافع با محاسبات مالي، كار ناقص و نارسايي باشد؛ چراكه بسياري از فوايد حاصل از تأمين سلامت مثل گرمي كانون خانواده، پيشگيري از غمهاي ناشي از عوارض مرگها و ناتوانيها را نميتوان با پول قيمتگذاري كرد.
توجه به آموزههاي طب ايراني ميتواند به دلايلي بسيار پرفايده و مؤثر باشد؛ نبايد فراموش كرد كه بياعتنايي به سرمايهاي به اين عظمت كه با فرهنگ، اعتقادات و تجارب تاريخي ما آميخته بوده و به شدت مورد اعتماد و علاقه مردم است، به همان اندازه نادرست است كه كسي بخواهد از دانش پرتوان و روزآمد غفلت كند.
اميد ميرود با پيشبينيهاي لازم، با ورود بخشهايي از آموزههاي طب ايراني در كتب درسي و فرهنگسازي مسئولانه كار مفيدي تدريجاً صورت گيرد؛ البته اين كار مشكلاتي دارد كه اميدواريم با همكاري مسئولان علاقهمند به سلامت مردم و سربلندي ميهن عزيزمان، اين مشكلات به تدريج مرتفع شود.
مباني طب ايراني و سنتي نقش ضروري در سبك زندگي سالم داردتغذيه نامناسب به جسم ما آسيب ميرساند و مدتي طول ميكشد تا به بيماري مبتلا شويم اما غم و خشم، ترس، اندوه، استرس و اضطراب كه از عوامل روحي و رواني هستند خيلي سريع تأثير ميگذارند و فرد را دچار مشكل ميكنند. بنابراين عوامل روحي رواني بايد بيشتر مورد توجه قرار گيرند.
خوردن با اشتهاي واقعي، دست كشيدن از غذا قبل از سير شدن، خوب جويدن، مصرف يك نوع غذا، اول شب خوابيدن، سحرخيزي، ورزش مناسب، سلامت معنوي، كاهش استرس و مصرف نان سبوسدار پيامهاي دهگانه اصول و مباني طب سنتي جهت اصلاح سبك زندگي سالم است.
طب سنتي به عنوان يك طب مكمل و كلنگر ميتواند در كنار طب نوين كه جزءنگر است دستاوردهاي مهم و خوبي را در درمان بيماريها و سلامت مردم به همراه داشته باشد. طب سنتي به عنوان يك مكتب علمي داراي مباني تشخيصي و درماني مستقلي است و طبهاي مكمل اين خصوصيت را دارند كه ميتواند در كنار طب نوين از آن استفاده شود.
بسياري از توصيهها و تدابيري كه در خصوص تغذيه شده ريشه در فرهنگ و توصيههاي حكيمانه اطبا دارد و بر اساس منطقه، شغل و فصل بوده است و به همين دليل بسياري از بيماريهاي مزمن كه در حال حاضر شيوع پيدا كرده در گذشته كمتر به چشم ميخورد. رويكرد طب سنتي و مكمل بر پايه پيشگيري و حفظ سلامتي است در حالي كه ديدگاه طب نوين بر پايه درمان محوري و بيمار محوري است. طب سنتي به دليل اينكه پايه آن بر حفظ تندرستي و شيوه زندگي سالم است موجب كاهش بروز بيماريها و هزينههاي درمان ميشود.
هدف طب سنتي ارتقاي سلامت جامعه و فرد استبايد به اين باور رسيد كه هدف طب (از هر مكتبي كه باشد) ارتقاي سلامت جامعه و فرد است و بايد بدون غرض و منصفانه به هر مكتب طبي نگريست و مطالب مفيد آن را در راستاي افزايش سطح سلامت به كار برد.
انتظار از سياستگذاران برنامههاي خودمراقبتي، توجه به ظرفيتهاي بسيار عظيم طب ايراني و وجود استادان و متخصصان اين رشته در دانشگاههاي برگزيده كشور و بهرهگيري از اين سرمايه عظيم به دور از يكسونگري و انتخاب بهترينها براي مردمي است كه هرچه به آنها خدمت شود، هنوز كم است. براي دستيابي به اين منظور برگزاري جلسات مشترك بين متخصصان حوزه طب ايراني با متوليان سلامت به منظور وارد كردن دستورات ساده حفظ سلامتي به سياستگذاريهاي نظام سلامت و آمادهسازي بسترهاي پژوهشي در اين زمينه لازم است.
سازمان جهاني بهداشت استراتژياي را براي سالهاي 2014 تا 2023 در مورد استفاده از ظرفيتهاي طب سنتي و مكمل در كنار طب رايج تدوين كرده است كه اين راهكار از حدود 30 سال قبل در دستور كار قرار گرفته است.
طب سنتي در موارد تأييد شده از جهت كيفيت ايمني و اثربخشي در مراقبتهاي بهداشتي كمككننده است. داروهاي گياهي و درمانهاي سنتي حتي گاهي نه تنها منبع مراقبتهاي بهداشتي بودهاند بلكه از آنها براي مقابله با بيماريهاي غيرواگير مزمن استفاده ميشود.
گرايش همه جانبه در ارائه مراقبتهاي بهداشتي بايد در تمام جنبههاي زندگي شامل ذهن، جسم، روح و روان و محيط زيست با كيفيت بالا و براي همه افراد فراهم باشد و نيز استفاده از ظرفيتهاي مردمي به دليل توجه ويژه براي ارتقاي سلامت خودشان و تمركز سيستمهاي مراقبت بهداشتي براي حمايت و ترويج اين ظرفيت لازم است.
مهمترين وظيفه وزارت بهداشت و نهادهاي نظارتي در اين زمينه تأييد ايمني، كيفيت و اثربخشي داروها، اطلاعرساني صحيح و دقيق به مردم، آموزش نيروهاي متخصص و پژوهشگر، حمايت از پژوهشهاي پايه و كاربردي و ادغام دانش طب سنتي در سطوح مختلف خدمات مراقبتي و بهداشتي است.
