محمدرضاهادیلو
هر بار که قرار باشد از ایران بنویسیم، باید این کشور زیبا و چهار فصل را نیمه خشک و کم آب توصیف کنیم. کشوری که با سطح جنگل هاي کم، مراتع نه چندان غنی و اکوسیستم هاي منحصر به فردش هنوز هم یکی از زیبا ترین نقاط دیدنی برای گردشگران و محلی مناسب برای مطالعه جغرافی دانان است اما متاسفانه باید گفت بی توجهی و بهره برداری بی ضابطه از جنگل ها و مراتع موجب شده تا این منابع طبیعی و موهبت های الهی روز به روز بیشتر به سمت نابودی پیش بروند که فاجعه ای عظیم را به همراه خواهد داشت. بر همین اساس باید گفت حفاظت از این میراث یکی از اصلی ترین وظایف مسئولان است که باید مورد توجه و در راس امور قرار بگیرد.
***
بعد از انقلاب صنعتی در دنیا و همزمان با توجه انسان به رشد و پیشرفت صنایع سنگین و متمرکز، محیط زیست با چالش بزرگی بنام درگیری با آلاینده ها مواجه شد. جنگی که یکطرفه شروع و با هدف به خون کشیدن طبیعت پیش رفت.
این جدال نابرابر که با گستردگی هر چه بیشتر افزایش یافته و تقریبا تمامی ابعاد محیط زیست انسان و موجودات زنده کره زمین همچون آب و هوا و خاک و جنگل و مراتع را تحت تاثیر قرار داده، چنان دنیا را درگیر خود کرد که تقریبا هیچ کشوری از صدماتش در امان نماند و با اینکه ایران، از آلودگی های صنایع سنگین به دور ماند، ولی در زمینه جنگل و مرتع و فرسایش خاک، دچار چالش شد، به گونه ای که از وسعت جنگل هایش کاسته و مساحت آن از 600 میلیون هکتار در سال 1300، به 1.7 میلیون هکتار در سال 1382 رسید.
البته وضعیت مراتع هم بهتر از جنگل ها نیست و با نگاهی به آمار و ارقام مشخص می شود مساحت تحت پوشش آن از 80 تا 90 میلیون هکتار در سال 1350، به 40 تا 45 میلیون هکتار در سال های اخیر رسید است. از مهمترین پیامدهای چالش جنگل ها و مراتع، علاوه بر تلفات این منابع ارزشمند، فرسایش شدید خاک و بروز سیلاب های ویرانگر بود. به گونه ای که از اوایل دهه 1300 تا اوایل دهه 1370، تعداد سیلاب های مخرب از 200 مورد به 1100 مورد رسیده است.
*طلای ناشناخته
در قانون جنگلها و مراتع، در تعریف مرتع آمده است: " مرتع، زميني است كه حداقل مدتي از سال داراي پوششي از گياهان مرتعي خودرو باشد." اما در کتاب مرتعداری نوشته هادی کریمی آمده: "مرتع به اراضي داير يا باير اطلاق مي شود كه رستنيها در آن به حالت طبيعي رشد كرده ميزان بارندگي آن منطقه نسبتاً كم باشد و به وسيله ی حيوانات اهلي و وحشي مورد چرا واقع گردد و هيچ عاملي آن را محدود ننمايد."
با اینکه در تمام دنیا میزان مراتع هر کشور جزو ثروت های آن کشور به شمار می آید اما هنوز میزان مراتع ایران به صورت دقیق مشخص نیست و در مورد وسعت آن اعداد و ارقام متفاوتی در نشریات و مقالات دیده می شود. تاکنون اعداد 100، 106و 120 میلیون هکتار برای مساحت مراتع کشور ارایه شده است.
لازم به ذکر است یک شرکت آمریکایی در سال 1974 از طریق عکس های ماهواره ای سطح مراتع کشور را بالغ بر 90 میلیون هکتار برآورده کرده است. با توجه به نرخ تخریب مراتع در طی چندین سال گذشته درکیفیت و درجه بندی آنها تغییراتی حاصل شده است بطوری که در طبقه بندی قبل از انقلآب سطح مراتع خوب، متوسط و فقیر به ترتیب معادل 14، 60 و 16 میلیون هکتار برآورد شده بود در حالیکه در سال 1374 مراتع خوب 9.3 میلیون هکتار ، مراتع فقیر تا متوسط 37.3 میلیون هکتار و مراتع فقیر تا خیلی فقیر معادل 43.4 میلیون هکتار برآورد شده است.
*مراتع نیازمند مدیریت صحیح
مراتع ایران از لحاظ تولید علوفه، محصولات دارویی و صنعتی، زنبورداری، توریستی و تفرجگاهی، حفظ حیاتوحش، حفاظت خاک و آب، افزایش ذخیره آبهای زیرزمینی، تلطیف هوا، بهبود محیط زیست، بالا بردن رطوبت نسبی هوا و نهایتاً اشتغالزایی از اهمیت خاصی برخوردار هستند. اما آیا واقعا کسی به این همه ارزش فکر کرده است و مسئولان در راستای وظیفه ای که بر عهده شان قرار گرفته است در حفظ و نگهداری از این منابع تلاش کرده اند؟
مهدی بصیری رئیس انجمن مرتعداری ایران مشکل منابع طبیعی کشور را ناشناخته بودن ارزش و اهمیت منابع، اکوسیستم و مراتع کشور، سود بردن عوامل تخریب منابع طبیعی حتی به صورت کوتاهمدت، عدم اعمال قانون به صورت جدی، غیر اقتصادی بودن بهرهبرداری از مراتع و فرسایش خاک عنوان کرده و می گوید: بسیاری از آوارگان جهان کسانی هستند، که در حفظ محیط زیستشان تلاش لازم را مبذول نداشتهاند و به جهت تخریب منابع طبیعیشان آواره دیگر کشورها شدهاند.
وی ادامه می دهد: یکی از ویژگی های مراتع این است که با بالا رفتن میزان جمعیت در دنیا و به تبع آن افزایش نیازهای بشری از یک سو و محدودیت منابع طبیعی از سوی دیگر، هر روز بیش از گذشته اهمیت خود را به رخ می کشند. با این اوصاف کاملا مشخص است که استفاده پایدار از مراتع که توأم با حفاظت و صیانت از آنها باشد، نیازمند کارهای تحقیقاتی و مدیریت صحیح و علمی است.
*بنیانگذاران استفاده از مراتع
بر اساس نوشته هایی که در کتاب ها آمده، چنین استنباط می شود که قدمت دامداري به بيش از سي هزار سال می رسد یعنی از زمانی که گوسفند و بزها به وسیله ی ايرانيان قديم اهلي شده و پوست و گوشت و پشمشان مورد استفاده قرار گرفت.
به هر حال آنچه به صورت تاريخ مستدل و قابل اعتماد وجود دارد، اين است كه هفت هزار سال پيش اجداد ما در سرزمين سرسبز ايران مشغول دامداري بوده اند و حرفه دامداري از گذشته هاي بسيار دور يكي از حرفه هاي مهم ايرانيان بوده و رمه و رمه گرداني در سرتاسر ايران رواج داشته است. حركت اقوام كوچ رو از نواحي سردسير به ايران، عمدتاً براي به دست آوردن چراگاه هاي سرسبز و خرم بوده است، هر چند از آن زمان تاكنون نظام دامداري و مرتعداري دستخوش تغييرات زيادي شده است، اما به احتمال بسيار زياد مسأله ييلاق و قشلاق و كوچ نيز براي به دست آوردن علوفه هاي مناسب تابستانه و زمستانه در ايران به شدت رواج داشته است.
در حال حاضر آمارهایی وجود دارد که نشان می دهد بيش از نيمي از مساحت كشور ايران را مراتع تشكيل مي دهد. مرتع به عنوان بستر تحولات اقتصادي و اجتماعي ايلات و عشاير از اهميت ويژه اي برخوردار است. زيرا منبع توليد گوشت، لبنيات، پشم و ساير فرآورده هاي دامي است. همچنين بخشي از گياهان صنعتي و دارويي از اين منبع خدادادي به دست مي آيد.
اما متاسفانه بسياري از مراتع كشور به علت تخريب بیش از حد با بحراني عميق مواجه شده اند و ادامه ی اين روند كشور ما را با مشكلات بسياري مانند: سيل هاي مخرب، كم آبی، طوفان، شنهاي روان، آلودگي محيط زيست، خشكسالي و قطحي رو به رو خواهد كرد. از این رو شناخت اين بخش به طور قطع تأثير تعيين كننده اي بر تنظيم و اجراي برنامه هايي كه نتيجه ی آن ها تداوم حيات جانداران وابسته به مراتع در ترازهاي متفاوت و تنوع زيستي است، خواهد داشت.
دکتر یوسف مرسلی کارشناس محیط زیست معتقد است: در شرایط فعلی بروز بحرانهایی مانند خشکسالی و کمبود آب، سیلهای ویرانگر و فرسایش خاک، آلودگی هوا و پدیده ریزگردهها جایگاه و اهمیت توجه به مراتع و جنگل ها را نزد مسئولان محافل علمی و افکار عمومی دوچندان کرده است.
مساحت ایران بيش از 164 میلیون هکتار است که از این میزان 4/12 میلیون هکتار اراضی جنگلی، 90 میلیون هکتار مرتع، 2/43 میلیون هکتار بیابان و کویر و حدود 4/18 میلیون هکتار اراضی زراعی و باغها هستند. البته نباید فراموش کنیم که از کل مراتع ایران فقط 9/3 میلیون هکتار جزء مراتع خوب درجه بندی شده است و اگر از همین امروز که خیلی هم دیر است به فکر حفظ و احیای مراتع موجود نباشیم، همین مقدار باقیمانده نیز در زمانی کوتاه از بین رفته و آنوقت باید منتظر عواقب سرزمین بدون مرتع باشیم.
فقط در توضیح اینکه چه بلایی و با چه سرعتی به جان مراتع افتاده همین بس که هم اکنون حدود 46 میلیون واحد دامی مازاد در مراتع وجود دارد و جمعیت بهره بردار مرتع نیز 7/5 برابر توان مراتع برآورد شده است که این تعداد باعث افزایش فرسایش خاک در مراتع می گردند.
