تهران به عنوان پايتخت ايران تنها يك اثر تاريخي ثبتشده در ميراث جهاني دارد اما تنها به فاصله دو ماه پس از ثبت مجموعه فرهنگي گلستان در فهرست جهاني يونسكو، مالك بنايي در حريم تاريخي آن ميخواهد با اخذ حكمي از سوي ديوان عدالت اداري ارتفاع بنايش را به ميزان دو برابر حد مجاز حريم بصري اين اثر جهاني افزايش داده و مخل حريم و منظر تاريخي تنها اثر ثبت جهاني تهران شود؛ اتفاقي كه اگر بيفتد بار ديگر تكرار سناريوي قديمي و ملالآور برج جهاننما و ميدان نقش جهان اصفهان خواهد بود. پرونده تكراري ثبت ملي و جهاني آثار تاريخي ايران و سپس قد علم كردن بناهاي تازهساز بر فراز آنها كه نقض قوانين جهاني ميراث فرهنگي به حساب ميآيد از معضلات لاينحل ميراث فرهنگي كشور در سالهاي اخير بوده است كه به گفته معاون حقوقي اداره كل ميراث فرهنگي استان تهران تصويب هر چه سريعتر مادهاي قانوني و به روز رساني قوانين ميراث فرهنگي پس از يك قرن را استمداد ميكند.
سرانجام نامهاي كه گم شد
به گزارش «جوان» مجموعه فرهنگي تاريخي «گلستان» در بافت تاريخي تهران كه تنها ميراث ثبت جهاني شده پايتخت محسوب ميشود، در خطر خروج از فهرست سازمان جهاني يونسكو قرار دارد. سازمان جهاني يونسكو براي ثبت يك اثر در فهرست خود خواستار رعايت موازين و اصول خاصي است و مرتفع بودن ساختمان شماره 2 قوه قضائيه و سراي دلگشا در حريم كاخ گلستان چالشي بود كه كارشناسان يونسكو مشروط به رفع آن راضي به ثبت جهاني اين مجموعه تاريخي شدند. سرانجام با چالشهاي فراوان، كارشناسان يونسكو در قبال ثبت جهاني موفقيتآميز كاخ گلستان تهران اين وعده را از ايران گرفتند كه طبقات اضافي ساختمان دادگستري تخريب شده و ارتفاع مجتمع تجاري در حال احداث در سراي دلگشاي سابق از حد مجاز 10 مترونيم سرايت نكند، اما مالك ملك سراي دلگشا كه در سال 89 و به رغم اعتراضات گسترده رسانهاي موفق به اخذ حكم ديوان عدالت اداري براي تخريب بناي تاريخي سابق آن شده بود از قبول اين ميزان ارتفاع باري ديگر سر باز زده و با طرح شكايتي به ديوان عدالت اداري خواستار برداشته شدن محدوديتها از سر مجتمع تجارياش و افزايش ارتفاع اين بنا تا 27 متر يعني حدود بيش از دو برابر حد مجاز حريم بصري يك اثر جهاني شده است. گره ماجرا آنجاست كه ديوان عدالت اداري اوراق قضايي مربوط به اين دادخواست را به جاي ارسال به اداره كل ميراث فرهنگي تهران كه مسئول رسمي دفاع از اين پرونده است به سازمان مركزي ميراث فرهنگي كشور ارسال ميكند؛ اوراقي كه از قضا در اين سازمان گم ميشود و دست معاونت حقوقي سازمان نميرسد تا هيچگونه اقدام حقوقي در دفاع از تنها اثر ثبت شده پايتخت صورت نگيرد. حالا كميته پيگيري خانههاي تاريخي در خبري كه صحت و سقم آن هنوز مشخص نيست از ارسال رأي نهايي ديوان عدالت اداري به سازمان ميراث فرهنگي خبر داده است؛ رأيي كه حاوي مجوزي غم انگيز براي بناي مزاحم در حريم ميراث جهاني تهران است، اينكه مجتمع تجاري سراي دلگشا حق افزايش ارتفاع تا 27 متر را دارد. اگر اين اتفاق بيفتد سازمان جهاني يونسكو، تنها اثر ثبت جهاني شده پايتخت را از فهرست خود خارج كرده و طي پروسهاي تا زمان برطرف شدن تمام مشكلات آن را در فهرست ميراث در معرض خطر قرار خواهد داد تا در صورت عدم تعديل ارتفاع اين بنا مجموعه فرهنگي تاريخي گلستان براي هميشه از فهرست آثار جهاني خارج شود.
هنوز رأيي صادر نشده است!
بر اساس اين گزارش كميته پيگيري خانههاي تاريخي تهران طي خبري نوشته است: « حال رأي قطعي دادگاه بر اساس صحبتهاي مسئولان ديوان عدالت اداري به نماينده حقوقي ميراث فرهنگي استان تهران، صادر و ابلاغ شده است اما گويا باز اين رأي به جاي اداره كل ميراث فرهنگي استان تهران به سازمان ميراث فرهنگي كشور و اداره كل حقوقي سازمان ارسال شده است! »
با اين وجود كيانوش تكلو، معاون امور حقوقي اداره ميراث فرهنگي تهران معتقد است كه هنوز رأيي از سوي ديوان عدالت اداري صادر نشده است، چه آنكه اگر رأيي صادر شود بايد به اين اداره كل ابلاغ شده باشد، چراكه اداره كل ميراث فرهنگي طرف شكايت مالك سراي دلگشا است و سازمان مركزي هم هنوز وصول چنين رأيي به اين سازمان را تأييد نكرده است.
تكلو به « جوان » ميگويد: « ما طي نامهاي كه به شعبه اول ديوان عدالت اداري داديم، اعلام كرديم كه براي دفاع هيچگونه دادخواستي به سازمان ميراث فرهنگي ابلاغ نشده است و قاعدتاً وقتي دادخواست به شما ابلاغ نميشود، شما امكان دفاع قانوني نداريد. چنين ابلاغي به استان تهران انجام نشده و حالا اينكه اين دادخواست به سازمان مركزي ابلاغ شده است، من در جريان آن نيستم.»
تكلو ادامه ميدهد: « اگر طرف شكايت مالك سراي دلگشا اداره كل ميراث فرهنگي استان تهران باشد بايد دادخواست به ما ابلاغ شود چون اداره كل ميراث فرهنگي استان تهران شخصيت حقوقي مستقلي از سازمان ميراث فرهنگي مركزي دارد. البته با هم ارتباط داريم ولي به صورت مستقل كارهايمان را انجام ميدهيم.»
به گفته تكلو، اين اداره كل نيز مانند رسانهها طي نامهاي به دادگاه از وجود چنين شكايتي مطلع شده و سپس به صورت داوطلبانه و خودجوش لايحه دفاعيهاي تنظيم ميكند. اداره كل ميراث فرهنگي تهران در اين لايحه دفاعيه نزديك به 33 برگ از اسناد كاخ گلستان، ارگ تهران و بازار بزرگ تهران را در كنار اطلاعات مربوط به ثبت جهاني كاخ گلستان را برايشان ارسال كرده و اين مواد قانوني را به آنها يادآور شده است كه طبق قانون، ساخت و ساز در عرصه و حريم آثار تاريخي صرفاً بايد با نظر سازمان ميراث فرهنگي و جلب نظر آن سازمان صورت بگيرد.
ماجراي يك سراي مسئلهساز
سراي دلگشا در حريم بصري و منظري كاخ گلستان واقع شده است. بناي سراي دلگشاي سابق پيشتر در فهرست آثار ملي كشور ثبت بود اما پيگيريهاي مالك اين سرا سرانجام در سال 89 ثمر داد و به حكم ديوان عدالت اداري سراي تاريخي و قاجاري دلگشا كه از يادگارهاي ارگ تاريخي تهران بود از فهرست آثار ملي خارج و تخريب شد تا جاي آن را يك مجتمع تجاري بگيرد. حالا مجتمع تجاري جنجالساز و جايگزين سراي دلگشا اين بار با افزايش ارتفاع قصد دارد باري ديگر براي حريم تاريخي تهران مزاحمت ايجاد كند. حد مجاز ساخت و ساز در اين محدوده تنها هفت متر بوده است اما به رغم موافقت معاونت ميراث فرهنگي سابق، شوراي شهر تهران و شهرداري تهران و احتمالاً كارشناسان يونسكو با افزايش ارتفاع سراي دلگشا به ميزان 5/10 متر و حداكثر 12 متر، كارشناسان طرح تفصيلي به مالك سراي دلگشا اجازه دادهاند تا اين بنا ارتفاعش را به بيش از 27متر نيز افزايش دهد.
كارشناسان عقيده دارند كه اگر ساختمان 27 متري به جاي سراي دلگشا ساخته شود، ثبت جهاني كاخ گلستان به خطر افتاده و براي آن پروندهاي به مراتب مهمتر از پرونده برج جهاننما در تهران به جريان ميافتد، چراكه اين برج حريم كاخ گلستان را از بين ميبرد. اين درحالي است كه سازمان ميراث فرهنگي و شهرداري تهران به كارشناسان يونسكو تعهد دادهاند كه ساخت و ساز غيرمجازي در اين محدوده انجام نشود.
تكرار داستان برج جهان نما در تهران
داستان برج جهاننما و ميدان ثبت جهاني شده نقش جهان به چند سال پيش باز ميگردد كه طي آن ارتفاع برج جهاننما مخل حريم بصري اين اثر جهاني شد و آن را در خطر خروج از فهرست ميراث جهاني قرار داد. اين پرونده با كشمكشهاي فراوان و نفسگير در دقيقه 90 به واسطه تعديل ارتفاع برج جهاننما بسته شده بود.
تكلو در پاسخ به اين سؤال كه آيا احتمال دارد مالك سراي دلگشا ارتفاع بنايش را از حد مجاز قوانين جهاني افزايش دهد به « جوان » ميگويد: « احتمال نميدهيم اين اتفاق بيفتد. حتي اگر به ادعاي كميته پيگيري خانههاي تاريخي تهران اين رأي صادر شود، قطعاً ما به آن اعتراض خواهيم كرد. ما از رئيس ديوان عدالت اداري و رئيس قوه قضائيه كمك خواهيم گرفت چراكه موضوع درباره يك اثر مربوط به اداره ميراث فرهنگي تهران نيست. موضوع درباره يك اثر بزرگ ملي و جهاني است؛ بحث كاخ گلستان، بحثي است كه مجموعه مردم تهران و ايران در قبال آن حقوقي دارند و نبايد اين اثر تاريخي قرباني يك برج تجاري، مسئله اقتصادي يا منافع شخصي يك فرد شود.»
به گفته تكلو كاخ گلستان داراي وجهه ملي است كه پس از ثبت در سازمان ملل و يونسكو وجهه بينالمللي پيدا كرده است و همه نهادها حتي قوه قضائيه و دادگاه هم بايد با حساسيت خاصي با اين قضيه برخورد كنند.
قوانين ميراث فرهنگي يك قرن قدمت دارند
اين دومين بار در كشور است كه ارزش آثار تاريخي جهاني ايران به راحتي ناديده گرفته ميشود و اين آثار درگير معضلاتي ميشوند كه آبشخور آن خلأ مواد قانوني به روز شده در حمايت از ميراث جهاني كشور است. آنچه خود در حوزه ميراث فرهنگي تأمل برانگيز است، قدمت تاريخي قوانين اين حوزه است؛ به گفته تكلو جامعترين و كاملترين قانون حفظ آثار ميراث فرهنگي در سال 1309 تصويب شده است. روند ثبت جهاني آثار تاريخي در ايران شدت گرفته است و در نبود قوانين به روز شده پيشبيني وقوع چنين رويدادهايي نيز هرگز دور از انتظار نيست.
تكلو به « جوان » ميگويد: « ما با قوانين فرتوتي در حوزه ميراث فرهنگي مواجه هستيم. تصور كنيد كه از سال 1309 تا سال 1392 چقدر فضا تغيير كرده است. ما هنوز مجبور هستيم تا در دادگاهها به مادههاي قانون سال 1309 استناد كنيم. قطعاً اين همت مجلس و مقامات ارشد سازمان ميراث فرهنگي را ميطلبد كه در هيئت دولت طرح و لايحهها را پيش از تصويب در مجلس به روز كنند. بايد قوانين جديدي تصويب شود تا آثار ملي و جهاني ما به اين آساني از سوي مراجع قضايي قابل لغو شدن و نقض شدن نباشند. »
نياز به تصويب قوانين جديد حمايتي در حوزه ميراث فرهنگي در حالي به شدت احساس ميشود كه نزديك به يك قرن از تصويب قوانين ميراث فرهنگي در كشور ميگذرد و در خلأ اين قوانين بناهاي تاريخي بسياري از فهرست ملي خارج و تخريب شدهاند. اكنون نيز مجموعه فرهنگي- تاريخي گلستان به فاصله تنها دو ماه پس از ثبت در يونسكو در يك قدمي خروج از فهرست آثار جهاني قرار گرفته است و اين احتمال وجود دارد كه بازرسان يونسكو با اطلاع از آنچه در حوالي بازار بزرگ تهران و بافت تاريخي پايتخت ايران در جريان است از مسئولان كشورمان سلب اعتماد كرده و روند ثبت آثار جهاني كشورمان را از اين پس زير ذرهبين و عينك بدبيني خود قرار دهند.
این جور کارها باعث می شود دیگر بناهی تاریخی در ایران ثبت نشوند 
