امسال با آغاز ماه مبارك رمضان، مانند چند ساله اخير نهادهاي فرهنگي و رسانهاي كشور، در وضعيت ويژهاي به استقبال اوقات فراغت تابستان دانشآموزان و دانشجويان رفتهاند كه حال و هواي رمضان تدبير خاصي را ميطلبد؛ تدبيري كه بتواند جوابگوي مديريت اوقات فراغت حدود ۲۰ ميليون دانشآموز و دانشجو بوده و از سويي مناسب با حال و هواي ماه مبارك رمضان باشد و علاوه بر از بين بردن خمودگي روزهاي طولاني تابستان مانعي جدي براي روزهداري افراد نگردد. در اين گزارش به بررسي برخي از برنامههاي مهم نهادهاي فرهنگي در ايام شريف ماه مبارك رمضان و پيشنهادهايي براي بهرهبرداري بهينه از اين فرصت معنوي ميپردازيم.
درك روح ماه رمضان
همانطوري كه قرآن كريم نيز بر آن پاي فشرده شاهبيت دستيابي به فضائل روزهداري و بهرهمندي از موهبات ماه مبارك رمضان دستيابي به روح تقواست. انسانها در طول سال به خاطر امتزاج زندگي به خوردن، شهوت و برخي كارهاي مورد نهي يا مباح مشترك بين انسان و حيوان، فرصت كمتري براي بازيابي خويشتن و بازسازي خود دارند و به همين دليل هر كاري كه در اين ماه مورد برنامهريزي قرار ميگيرد، نبايد در تعارض با چنين فرصتي باشد. نقل شده كه امام راحل در ماه رمضان، درس را تعطيل و حتي در زمان حكومت برنامههاي رسمي را نيز به نحو جدي كاهش ميدادند و معتقد بودند، انساني كه در اين يك ماه نتواند خودش را بازيابي كند، خدمت كردن يك ساله آينده براي او در مسير خدايي دشوار است. با اين حال و به رغم تأكيد بزرگان دين، گاهي ديده ميشود كه به تقليد از كشورهاي عربي و مسلمان، رسانهها، نهادهاي فرهنگي و ساير بخشها، در تلاش بسيار زياد در اين زمينه هستند كه مبادا لحظهاي از اين ماه بماند و كسي نتواند از آن كاسبي خودش را بكند و در اين رهگذار مردم مشغول شوند. سيما تا نيمه شب سريال پخش ميكند، رستورانها شبانهروزي ميشوند، سينماها تا سحر فيلم پخش ميكنند. فدراسيونها تا سحر مسابقه ميگذارند و القصه گويي، شيطان به رنگ و لعابهاي همهپسند، همه را وسوسه كرده كه تا ميتوانند مشغوليت بيافرينند تا كسي به ياد آن چيزي كه بايد بيفتد، نيفتد.
توجه به قرآن ماه رمضان، بهار قرآن است اما با اين حال كمترين وقتي كه در بسياري از برنامههاي فرهنگي اين ماه به آن اختصاص داده ميشود، قرآن است، البته نبايد فكر كرد، توجه به قرآن تنها پخش صداي قرآن يا قرائت قرآن به صورت برنامهريزي شده است. به هر صورت جامعهاي كه ۱۱ ماه به جاي قرآن گوش به چيزهاي ديگر ميدهد و در راههاي ديگر قدم برميدارد، طبيعي است كه با نواي دلنشين كتاب آسماني در گام اول انس لازم را نداشته باشد، به همين دليل توجه به ترويج پيامهاي قرآني، در كنار ممارست بر كلام خدا و دوري از روشنفكرزدگي و كنار گذاشتن قرآن عربي (همان چيزي كه بر قلب نازنين پيامبر نازل شد) از اموري است كه بايد و بايد در برنامهريزي نهادهاي فرهنگي و حتي ورزشي قرار گيرد، يعني به نحوي اگر همايش، مسابقه و هر برنامه عادي ديگري هم برگزار ميشود، به نحوي با رنگ و بوي قرآني آن بايد بتوان متوجه شد كه با ماههاي ديگر متفاوت است و باز نبايد فراموش كرد كه بر اساس آيات قرآن دستيابي به مفاهيم اين كتاب آسماني بدون انس با كلمات و الفاظ آن امري عملي نخواهد بود.
عبادت با نشاط در دعاي كميل ميخوانيم كه حضرت امير در پايان دعا از خداوند ميخواهند اعضاي بدنشان را براي امر عبادت قوي و با نشاط قرار دهد. اين واقعيتي است كه روزهداري در تابستان گرم، با روزهاي طولاني، امري است كه ميتواند بسياري و به ويژه جوانان را دچار سستي و تحليل بدني نمايد، شايد به همين دليل هم باشد كه بايد در برنامههاي فرهنگي ماه رمضان، كارهايي كه بتوانند اين انرژي از دست رفته را به لحاظ روحي و بدني بازيابي كنند از ضروريات است؛ ورزشهايي كه در ابتداي خنكاي صبح يا در ساعات بعد از افطار ميتواند انرژي مناسبي به روزهدار بدهد يا برنامههاي معنوي، شبنشيني، شبهاي شعر و نمايشي كه بتواند خستگي يك روز طولاني و پر عطش و گرسنگي را از روح و روان فرد روزهدار خارج نمايد اما مؤكداً بايد در نظر داشت كه اين تنوع كه به منظور آمادگي بهتر براي عبادت بيشتر صورت ميگيرد بايد در مقابل كار اصلي ماه رمضان يعني عبادت و خوديابي، امري فرعي و زمينهاي و حاشيهاي تلقي شود و به عنوان مثال برنامه اول و آخر شبهاي ماه رمضان، چنان كه رسانهها دنبال ميكنند، نباشد.
حال و هواي روزهداري مراعات حال و هواي انسان روزهدار از اهم واجبات نهادهاي فرهنگي است. همانطوري كه اشاره شد امسال ماه رمضان در ميانه تابستان است و قاعدتاً برخي از كلاسهايي كه از آغاز تابستان شروع به كار كرده است در ماه رمضان ادامه مييابد. اين كلاسها قطعاً بايد با حال و هواي ماه رمضان مورد بازبيني قرار گيرند، به عنوان مثال زمان كلاسهايي كه در اوج گرماي روز است تغيير پيدا كند و كلاسهاي ورزشي يا تمرينهاي تيمهايي كه در آن مقدمه قطعي روزهخواري اتفاق ميافتد، به زمان ديگري موكول گردد تا كمتر شاهد صحنههاي كريه و زشت روزهخواري به خاطر فقدان دورانديشي مسئولان نهادهاي فرهنگي ورزش باشيم. مطلب ديگري كه ميتوان در نوع سبك زندگي رمضاني در اين تابستان گرم مورد توجه قرار داد، توجه به خنكاي صبح و بعد از طلوع آفتاب در فعاليتها و استراحت عمومي در ساعات ظهر در زمان روزهداري است. اين در حالي است كه به رسم بسيار غلطي، در ماه رمضان، كارها با چند ساعت تأخير شروع ميشود و به جاي آن در ساعات اوج گرما ادارات و نهادهاي مختلف تعطيل ميگردند. بسياري از نهادهاي فرهنگي و فرهنگساز ميتوانند با جبران اين سياست غلط فعاليتهاي اصلي، اعم از سمينارها، همايشها و جلسات را در ساعات ابتدايي صبح برگزار كرده و در مقابل از اجراي برنامههاي مذكور در ظهر و عصر گرم تابستان خودداري كنند.
توصيه به فرهنگ صبر از سالهاي پيش پيامك ساختن براي رمضان، توجه به خاطره عطش امام حسين(ع) و اهل بيت(ع) و...در برنامههاي خودجوش ماه مبارك رمضان مورد توجه خود جامعه قرار داشته است. با اين حال مراكز فرهنگي و نهادهايي كه وظيفه فرهنگسازي در اين زمينه را برعهده دارند، ميتوانند با استفاده از چنين فضايي به موضوع فرهنگ صبر كه در شرايط فرهنگي - اجتماعي كنوني جامعه ما نيز مورد نياز و توجه است، بپردازند. روزه كه در زبان و فرهنگ قرآن و اهل بيت(ع) نشاني از صبر دارد، بهانه مناسبي براي تمرين مسئوليتهايي است كه انجام آن بدون بردباري ميسر نيست.
سفر در ماه رمضان تابستان فصل سفر است اما اين سفرها در ماه رمضان بسيار كم ميشود. گرچه در ۲۰ روز اول ماه نيايش سفر رفتن مكروه است اما سفر رفتن بعد از ۲۰ روز اول و به ويژه بعد از شبهاي قدر، كراهت ندارد و بسياري از افرادي كه به هر دليل براي ادامه روزهداري به عسر و حرج افتادهاند و كساني كه بچههاي نو روزهدار دارند و نميخواهند آنها به خاطر تداوم روزهداري به مشكلي برخورند و در عين حال قبح روزهخواري براي ايشان از بين نرود، ميتوانند به مسافرت بروند. نهادهاي فرهنگي، فرهنگ مسافرتهاي رمضاني در دهه آخر آن را بايد ترويج كنند، به نحوي كه مسافرت افراد به هر ديار و شهري باعث از بين رفتن نظم و به ميان آمدن بساط روزهخواري و پردهدري نشود تا جامعه بتواند در برنامه اجتماعي صبر و تقوا از رخصتهاي الهي كه براي ناتوانان و كمتوانان وجود دارد نيز در شرايط خاص خود استفاده نمايد.
