خوشحالی و نگرانی چهارجانبه برای انتقال گاز ترکمنستان به هند

«تاپی» در هاله‌ای از بیم و امید

اگرچه اندیشه احداث خط لوله انتقال گاز ترکمنستان به هند از مسیر افغانستان و پاکستان از سال‌ها پیش وجود داشته، ولی با توجه به حاکمیت طالبان در افغانستان و ناامنی این کشور امضای موافقتنامه‌ای در این‌باره سال‌ها به تعویق افتاده بود. با این حال خبرها حکایت از آن دارند که سران چهار کشور ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند به توافقات نهایی درخصوص این خط لوله که قرار است سالانه بیش از 30 میلیارد مترمکعب گاز طبیعی را از میدان گازی دولت‌آباد، واقع در جنوب شرقی ترکمنستان به هند و پاکستان منتقل کند، دست یافته‌اند. از این‌رو بررسی اهداف و منافع کشورهای دخیل در این طرح و همچنین مهم‌ترین موانع و مشکلات بر سر اجرای این پروژه حائز اهمیت است.اهداف و منافع خط لوله تاپیهر یک از چهار کشور حاضر در این طرح، اهداف و منافع متفاوتی را دنبال می‌کنند. در این بین ترکمنستان با توجه به سیاست‌های جدید «بردی محمداف»، از یکسو در پی راه یافتن به بازارهای جدید انرژی و از سوی دیگر در صدد کاهش وابستگی خود به روسیه است. در واقع ترکمنستان با حضور در این طرح، اهدافی نظیر متنوع‌سازی صادرات گاز، افزایش درآمد و کاهش وابستگی به مسکو را دنبال می‌کند. پاکستان نیز که از یکسو در تأمین انرژی خود با مشکلات و معضلات مختلف مواجه است و از سوی دیگر با افزایش میزان مصرف انرژی روبه‌رو شده، هدف اصلی از حضور در این طرح را تأمین انرژی مورد نیاز خود عنوان کرده است. به خصوص با توجه به موانع و مشکلاتی که درخصوص تحقق عملی و اجرایی شدن «خط لوله صلح» میان ایران- پاکستان و هند وجود دارد، در حال حاضر طرح «تاپی»، پروژه‌ای مناسب جهت تأمین انرژی اسلام‌آباد محسوب می‌شود. یکی دیگر از طرف‌های حاضر در پروژه «تاپی»، کشور افغانستان است که با مسائل و مشکلات مالی و اقتصادی نیز دست به گریبان است. از این رو افغان‌ها به کسب میلیون‌ها دلار از طریق عوارض عبور خط لوله از خاک خود می‌اندیشند. به نحوی که سود اقتصادی افغانستان از احداث این خط لوله، سالانه حدود ۴۰۰ میلیون دلار برآورد شده است و انتظار می‌رود این پروژه برای سه هزار نفر زمینه کار ایجاد کند. ضمن آنکه افغانستان از این طریق می‌تواند گاز مورد نیاز خود را نیز تأمین نماید و تا حد زیادی مشکل کمبود انرژی را مرتفع سازد. هند نیز که اقتصاد رو به رشد آن نیاز وسیعی به سوخت دارد، با حضور در طرح «تاپی» به تأمین انرژی مورد نیاز خود خواهد پرداخت. به خصوص با توجه به فشار امریکا برای خروج هند از پروژه «خط لوله صلح»، دهلی‌نو برای حضور در پروژه فوق از انگیزه کافی برخوردار است. در واقع خط لوله گاز ترکمنستان- افغانستان- پاکستان- هند، اولین جایگزین هندی‌ها برای «خط لوله صلح» محسوب می‌شود که هزینه‌های کمتری نیز برای دهلی‌نو در بر دارد. علاوه بر این هند برای افزایش حضور خود در منطقه آسیای مرکزی و رقابت با روسیه، چین و ایالات متحده امریکا، سعی دارد به منابع انرژی کشورهایی نظیر ترکمنستان و قزاقستان دسترسی بیشتری داشته باشد. از این رو امضای یادداشت تفاهم هند و ترکمنستان در روز پنجم آوریل ۲۰۰۸ (۱۷ فروردین ۱۳۷۸)، در زمینه نفت و گاز نیز در این راستا قابل بررسی است. قرارداد مذکور علاوه بر آنکه درها را برای سرمایه‌گذاری هند در ترکمنستان باز کرد، دسترسی شرکت‌های هندی را نیز به منابع انرژی این کشور آسیای مرکزی فراهم کرد، زیرا براساس توافق صورت گرفته بین هند و ترکمنستان، دهلی‌نو ضمن مشارکت در تولید گاز طبیعی در ترکمنستان، گاز تولیدی را از نیز طریق خط لوله ترانس افغانستان، منتقل خواهد کرد. این قرارداد از چنان اهمیتی برخوردار بود که قربان قلی بردی محمداف، رئیس‌جمهور ترکمنستان در مراسم امضای این قرارداد گفت: «احداث خط لوله گازی بین ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند تأثیر زیادی در گسترش سطح همکاری‌های اقتصادی و تجاری منطقه خواهد داشت و موجب برقراری ثبات و آرامش در جنوب آسیا خواهد شد.»موانع و چالش‌های خط لوله تاپیصدور گاز ترکمنستان به آسیای جنوب شرقی و کشورهایی نظیر هند، چین، پاکستان و افغانستان در شرایطی قوت می‌یابد که فشارهای بین‌المللی بر ایران افزایش یافته و ایالات متحده امریکا به طور علنی خواستار عدم توافق پاکستان، هند و چین با ایران در خصوص «خط لوله صلح» شده است. ضمن آنکه امریکا خواهان متنوع‌سازی مسیرهای صادرات گاز ترکمنستان نیز شده است تا از این طریق هم از نفوذ روسیه در منطقه بکاهد و هم نقش ایران را در صدور گاز خدشه‌دار کند. از این‌رو با وجود آنکه اخبار متعددی در ارتباط با خط لوله گاز ترکمنستان- افغانستان- پاکستان- هند منتشر شده است، با این حال باید توجه داشت که اوضاع سیاسی بی‌ثبات در افغانستان تا حد زیادی می‌تواند بر توافقات طرفین تأثیرگذار باشد و برای مدت نامعلومی سرنوشت این پروژه را در هاله‌ای از ابهام فرو برد. به خصوص که خط لوله گاز، مسیری به طول ۱۷۸۰ کیلومتر را در بر می‌گیرد که نزدیک به ۷۳۵ آن از مسیر افغانستان خواهد گذشت. با توجه به گذر خط لوله از برخی از مناطق ناآرام افغانستان نظیر استان‌های قندهار و خوست، از هم‌اکنون برخی از کارشناسان درباره امنیت این پروژه ابراز تردید کرده‌اند. همچنین خط لوله مورد اشاره قرار است، از منطقه کویته در شمال پاکستان که در ماه‌های گذشته شاهد ناآرامی‌هایی بود، عبور کند. ضمن آنکه هنوز مشخص نیست که آیا ترکمنستان می‌تواند به تعهدات خود طبق قرارداد عمل کند یا خیر؟از سوی دیگر مشارکت هند در پروژه انتقال گاز ترکمنستان، در حالی صورت گرفته است که دهلی‌نو با وجود موافقت اولیه خود تاکنون حاضر به مشارکت در پروژه انتقال گاز ایران به پاکستان و هند نشده است. این در حالی‌ است که هندی‌ها با اشاره به «دغدغه‌های امنیتی»‌ در ارتباط با این پروژه و مسئله تروریسم در پاکستان اعلام کرده‌اند، در صورتی که شرکت‌های بزرگ بیمه بین‌المللی حاضر به پوشش این پروژه هفت و سه دهم میلیارد دلاری شوند، آماده اجرای آن خواهند بود. از این‌رو به نظر می‌رسد همانگونه که توافق نهایی میان هند و پاکستان، درخصوص خط لوله صلح با مشکلات و چالش‌های مختلفی همراه بود، به احتمال زیاد در خصوص این طرح نیز چالش‌های بی‌شماری میان دو کشور وجود خواهد داشت. در نتیجه مشکل امنیتی در افغانستان، وجود تنش میان هند و پاکستان و تمایل ‌ ایران به عبور خط لوله گاز از مسیر این کشور به هند، از جمله اصلی‌‌ترین چالش‌ها بر سر راه این پروژه هستند.دورنمای خط لوله تاپیبا توجه به شواهد و قرائن موجود به نظر می‌رسد برنامه احداث یک خط لوله گاز طبیعی در منطقه‌ای که هم افغانستان جنگ‌زده و هم پاکستان دست به گریبان با چالش‌های امنیتی و تروریستی را در برگیرد، تا حد زیادی غیر عملی است، البته نباید از خاطر برد که این طرح از حمایت بی‌شائبه ایالات متحده امریکا برخوردار است. زیرا امریکایی‌ها به منظور عدم تحقق طرح خط لوله صلح که قرار بود گاز حوزه پارس جنوبی را از ایران به پاکستان و هند منتقل کند، از پروژه احداث خط لوله تاپی حمایت به عمل می‌آورند، بنابراین به‌رغم وجود چالش‌ها و مشکلات زیاد بر سر اجرای این طرح، باید توجه داشت که در صورت عملی شدن آن، نه تنها اقتصاد افغانستان از طریق کسب عوارض ترانزیتی تقویت می‌شود، بلکه مناسبات میان هند و پاکستان که دو رقیب متخاصم در منطقه محسوب می‌شوند نیز بهتر و مستحکم‌تر خواهد شد، البته با توجه به نیاز مبرم پاکستان و هند به انرژی، این دو کشور به ویژه هند، به این خط لوله اکتفا نکرده و سراغ ایران هم خواهند آمد، اما با قدرت چانه‌زنی بالاتر به دلیل وجود یک خط لوله رقیب به نام ترکمنستان.