معصومه دیودار - کتابت، آثار تجسمی، صنایع دستی، آداب و رسوم و ... همواره بخش مهمی از میراث فرهنگی و معنوی بشری و انتقال دهنده آن از نسلی به نسل دیگر در طول تاریخ بوده اند که در زمان و تاریخ ثبت و ضبط شده اند. در گذر زمان، سودجویان، نه تنها به حقوق و اموال مادی دیگران تعدّی کرده اند، بلکه از دستبرد و سوء استفاده از حقوق معنوی دیگران نیز فروگذار نبوده اند از سوی دیگر جنگ و آشوبهای اجتماعی و کمبود منابع، مشکلاتی را که قرنها وجود داشت، بدتر کرده و مجموعههای مهمی در جهان بر اثر تاراج و پراکندگی، داد و ستد غیرقانونی، خرابی، عدم تعیین بودجه مناسب و حفاظت نادرست دچار سرنوشتهای متفاوتی شده است از این روی یونسکو برنامه حافظه جهانی را در سال 1992 میلادی (۱۳۷۱ شمسی) با انگیزه آگاهی نسبت به وضعیت وخیم حفاظت از میراث مستند و ایجاد شرایط مناسب برای دسترسی به آن در قسمتهای مختلف دنیا تأسیس کرد.
نمودار تکامل اندیشه
حافظه جهانی، حافظه جمعی مستند مردم دنیاست که معرف بخش بزرگی از میراث فرهنگی بشریت است. این حافظه نمودار تکامل اندیشه و دستاوردهای جامعه بشری میباشد. قسمت عمده این حافظه در کتابخانه ها، آرشیوها، موزهها و مکانهای دیگر در سراسر جهان قراردارد که درصد زیادی از آن در معرض خطر است. بخش عمده این میراث به دلیل جابه جایی عمدی یا تصادفی داراییها، کلکسیونها و ویرانیهای ناشی از جنگ یا دیگر شرایط تاریخی پراکنده شده است.
از سال 1997 میلادی ثبت در دفتر ثبت حافظه جهانی آغاز شد و تاکنون 193 اثر از کشورهای مختلف جهان در این دفتر به ثبت رسیده است. هر کشور میتواند، در هر دوره دوساله دو اثر برای ثبت در فهرست حافظه جهانی یونسکو پیشنهاد دهد.
با توجه به اهمیت پیشینه فرهنگی و تمدن ایران و تاثیر جهانی آن، بنابر احساس ضرورت جهت تدارک شرایط لازم برای صیانت از آثار مهم علمی، فرهنگی و تاریخی کشور و ثبت ملی و جهانی آنها، کمیته ملی حافظه جهانی در سال 1384 در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران شروع به کار کرد. علی اکبر اشعری، مشاور فرهنگی رئیس جمهور در خصوص حافظه جهانی و اهمیت آن گفت: «حافظه جهانی با شناخت و شناساندن آن بخش از میراث بشری که تا کنون مورد غفلت واقع شده است راه را برای بهرهبرداری پژوهشگران از این میراث گرانبها هموار میکند.» در این راستا پیشنهاد تشکیل کمیته حافظه جهانی منطقهای با رئیس کمیته حافظه جهانی آسیا مطرح و مورد توافق قرار گرفته است و در حال حاضر از سوی این کمیته پیگیری میشود.
کمیته ملی حافظه جهانی با معرفی دو اثر «شاهنامه بایسنقری» از کاخ موزه گلستان و «وقفنامه ربع رشیدی» از کتابخانه مرکزی تبریز، برای نخستین بار در ششمین دوره برنامه حافظه جهانی شرکت کرد و این دو اثر در مردادماه 1386، آگوست 2007 میلادی، در فهرست حافظه جهانی به ثبت رسید. همچنین در مرداد 1388، ژوئیه 2009 میلادی، «مجموعه اسناد تشکیلات اداری آستان قدس رضوی در دوره صفویه» از سازمان کتابخانه ها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسید.
دفتر ثبت حافظه جهانی ایران در بهمن 1387 ایجاد شد. هدف از ایجاد دفتر ثبت در سطح ملی، آگاهی از کل میراث مستندی است که توسط سازمان های مختلف کشور و افراد خصوصی نگهداری میشوند و نیازمند برنامه ریزی جهت حفظ و نگهداری این میراث هستند. محمدرضا سعید آبادی، دبیر کل کمیسیون ملی یونسکو پیرامون اهمیت حفظ میراث مکتوب بشری میگوید: «میراث مکتوب و منابع دیداری و شنیداری بدون در نظر گرفتن زبان و مرزهای فرهنگی و جغرافیایی شناخت گذشته بشریت را ممکن میکند و ابزاری برای به تصویر کشیدن تنوع فرهنگی جهان نیز به دست میدهد.»
وی با ابراز تاسف از اینکه حجم وسیعی از منابع دیداری و شنیداری ما در حال نابودی است میافزاید: «کارشناسان تخمین میزنند که در آیندهای نزدیک یعنی چیزی قریب به یک یا دو دهه دیگر بخش مهمی از این حافظه جهانی به طور اجتناب ناپذیری محو خواهد شد.»وی از زوال میراث مکتوب و منابع دیداری و شنیداری بشریت به عنوان مرگ خاموش نام میبرد و بر ضرورت آگاهی، همکاری و اقدام برای جلوگیری از این اتفاق تأکید میکند.
تا کنون علاوه بر سه اثری که در حافظه جهانی ثبت شده است سه اثر «قرآن های روی پوست آهو» از سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، «مسالک و ممالک» از موزه ملی ایران، «سفینه تبریز» از کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی در این دفتر به ثبت رسیده است. در ادامه به توضیح برخی از این آثار میپردازیم.
