سرعت ماشین که کمتر می شود سعی می کند دستگیره ماشین را بگیرد، همانطور که همراه سرعت ماشین میدود، لبخند گل و گشادش را می بینیم که دندانهای سیاه را نشان می دهد. پا برهنه است. حالا دیگر با چند پسربچه ژنده پوش که آنها هم متوجه ماشین شده بودند، برای نگه داشتن دستگیره در، رقابت می کند. شاید برای او و بقیه دوستانش، دیدن پاترول زهوار دررفته در این برهوت، تنها رخداد هیجان انگیزی باشد که در این چند هفته دیده اند، چون در این نقطه از کرمان، درست در کیلومتر 20 جاده خاکی چاه لک و منوجان، گذر ماشینها به قدری کم است که انگار هرگز پای تمدن به این نقطه نرسیده است.
با این حال، محمد که پابرهنه همراه هفت، هشت نفر از بچه ها دنبال ماشین می دوید، بعد از اینکه ماشین می ایستد و گرد و خاک فرو می نشیند، می گوید می تواند نوشته های روی ماشین را بخواند، منظورش همان آرمی است که روی گلگیر سمت راننده چاپ کرده اند و حالا زیر لایه ای از خاک پنهان شده: جهاد کشاورزی شهرستان قلعه گنج.
وقتی سئوال می کنم در کدام مدرسه درس خوانده، اول نمی فهمد چه می پرسم. بعد که متوجه منظورم می شود، یکی از مکانهایی را زندگی می کنند با انگشت نشان می دهد، یعنی آنجا، مدرسه شان است: یک کپر!
کپر یعنی زندگی
واقعیت این است که در بخشهایی از سرزمین پهناورمان، مردمی هستند که در خانه های دست ساز زندگی می کنند. کپر کلبه یا آلونکى سایه بانى است که از کنار هم قرار دادن و گره زدن نى و برگهاى خشک خرما ساخته مى شود و روکشى ازحصیر یا برگ درختانى مانند نخل را روى آن قرار مى دهند که ویژه مناطق گرم وخشک است و حداکثر دوام آن دو تا چهار سال پیش بینى مى شود.
معمولا کپرسازی در تابستان انجام می گیرد. جهت گیری فضاها در مجموعه کپرها معمولاً به سمت شرق است. چون باد غالب در منطقه جنوب شرقی ایران در فصل بهار از غرب به شرق است. سرعت این باد که در برخی مناطق سیستان نزدیک به 4 ماه می وزد، نسبتاً زیاد بوده و به همراه خود گرد و خاک زیادی دارد. بنابراین فضاها چه از نظر فرم و چه از نظر جهت گیری طوری ساخته شده اند که باد مزاحم کمترین تاْثیر را روی آنها داشته باشد. کپرهای چوبی، با برافراشتن چوبهایی به شکل داربست ساخته می شود و پس از پوشاندن چوبها با گلِ مخروطی شکل، در زیر شاخ و برگ درختان و بوته های بیابانی پنهان می شود. کپر با سایه بان هایی که مردم ایجاد می کنند محیطی خنک دارد. این کپرها همچنین به عنوان فیلترهایی که مانع از ورود گردو خاک به داخل اتاقهای مخروطی شکل بعضی روستاهای جنوب می شوند، کاربرد دارند. برخی از ایلیاتها به جای کپر، چادری از جنس موی بز یا پشم گوسفند که خود نیز آنرا بافته اند و اخیراً چادرهای برزنتی که از شهر خریداری می کنند، برپا می کنند.
زیر سقف این کپرهاست که زندگی بیش از 300 هزار نفر از هموطنان ما شکل می گیرد. در کپرها، متولد می شوند، رشد می کنند. خانواده تشکیل می دهند و همانجا هم می میرند. هنوز در قرن بیست و یکم برای تعداد زیادی از ایرانیان، کپر معنی زندگی می دهد.
کپرزدایی در کرمان
چندی پیش عزیزالله مهدیان معاون بنیاد مسکن انقلاب اسلامی اعلام کرد بررسی وضعیت کپرنشینان در سه استان جنوبی کشور حاکی از جمعیت حدود 300 هزار نفری آنها است. مسئولان پیش بینی کرده بودند برای اسکان این تعداد کپرنشین، نیاز به حداقل یکصدهزار واحد مسکونی در سه استان کرمان، هرمزگان و سیستان و بلوچستان است.
با این حال، آمار حاکی از این است که تنها در سال جاری، بودجه خاصی برای اسکان کپرنشینان در واحدهای مسکونی که دارای حداقل امکانات برای زندگی است، هزینه شده است.
به نظر می رسد چند هفته ای یکبار، خبرگزاریها در مورد کپرنشینان استانهای جنوب ایران مطلبی را درج می کنند و پس از آن، همه چیز فراموش می شود. به طور مثال حسین شهریارى، رئیس بنیاد مسکن شهرستان کهنوج واقع در استان کرمان، در گفت وگو با یک رسانه دولتی اعلام کرده در سال ۱۳۸۷ براى ساخت واحد هاى مسکونى ویژه کپرنشینان اعتبارى اختصاص نیافته بود، اما امسال یک هزار و ۶۱۵ واحد مسکونى سهمیه شهرستان کهنوج است که از این رقم تاکنون ۱۷۹ نفر براى اخذ وام ۷۵ میلیون ریالى به بانک معرفى شده اند و ۹۹ نفر اقدام به عقد قرارداد کرده اند.
وی که در ارائه آمارهای مربوط به احداث خانه های ویژه کپرنشینان، در حوزه استحفاظی خود فعالتر از سایر همتایانش در شهرستانهای همجوار نشان می دهد، گفته امسال سهمیه ۶ شهرستان کهنوج، قلعه گنج، منوجان، رودبار، عنبرآباد و جیرفت در استان کرمان از واحد هاى مسکونى برنامه ریزى شده ویژه کپرنشینان ۱۲ هزار و ۷۱۳ دستگاه است.
این مقام مسئول در مورد نحوه واگذاری تسهیلات بانکی به کپرنشینان حرفهای جالب و شنیدنی زیادی دارد: متقاضیان دریافت تسهیلات مسکن ویژه کپرنشینان با معرفی به بانکهای عامل می توانند از تسهیلات اختصاصی استفاده کنند. مجموعا از پنج هزار و ۹۷۲ نفرى که به بانک معرفى شده اند، یک هزار و ۸۴۴ نفر اقدام به امضاى قرار داد اخذ تسهیلات از بانک کرده اند.
شهریارى اضافه می کند: متقاضیان ساخت واحدهاى مسکونى در روستاهاى کپرنشین تابع شهرستان کهنوج که بالغ بر ۲۰۰ روستا است در سال جارى توانسته اند ۹۹ واحدمسکونى را به مرحله پى سازى رسانند.
بودجه ای برای خانه نشینی
با توجه به آماری که مسئولان مبارزه با کپرنشینی ارائه می کنند، به راحتی می توان دریافت راه خانه دار شدگان کپرنشینان از بانک می گذرد. آن هم با استفاده از وامهایی که هر یک می تواند خانواده ای را از زندگی زیر سقف فرسوده کپرها آزاد کند. اکنون سئوال اینجاست که با وجود هفت خوان اخذ وام در کلانشهرهای کشور و مشکلاتی که بر سر راه متقاضیان وام مسکن وجود دارد، چگونه می توان انتظار داشت یک کپرنشین، با تهیه ملزومات درخواستی بانک عامل، بتواند از بودجه اختصاصی کپرزدایی استفاده کند. به بیان دیگر، زمانی که کارمندان و صاحبان مشاغل آزاد در شهرهای چند میلیونی تهران و اصفهان و مشهد از دست اندازهای جاده سنگلاخ وام گرفتن از بانکها می نالند، کپر نشینی هرمزگانی و کرمانی چطور می تواند با این نهادهای سختگیر تعامل مالی داشته باشد؟ بر طبق آمار رسمی منتشره، تنها در ۶ شهرستان تابعه استان کرمان ۴۲ هزار واحد مسکونى ویژه کپرنشینان قرار است احداث شود.
براساس برنامه ای که برای ارتقاء سطح زندگی کپرنشینان نوشته شده، احداث چهار هزار و ۵۲۹ واحد مسکونى پیش بینى شده براى کپرنشینان روستاهاى تابعه شهرستان کهنوج در سه سال نخست اجراى برنامه پنجساله چهارم توسعه، بنیاد مسکن انقلاب اسلامى قرار است ۱۰۰ واحد مسکونى مورد نیاز در سه استان کرمان، هرمزگان و سیستان و بلوچستان را بسازد. این در حالی است مسئولان بنیاد مسکن استان کرمان می گویند در 10 ماهه ابتدای امسال براى ۹۰ هزار واحد مسکونى تعیین تکلیف کرده اند. آنها می گویند این تعداد خانه، اکنون با پیشرفت نزدیک به ۸۲ درصد در دست اتمام هستند. هر چند آماری که توسط مقامات دولتی اعلام می شود نشان می دهد آنها با خوش بینی، اقدامات خود را در این مورد اثربخش و سازنده می دانند، ولی در اظهارات مردم منطقه، برخی نکات قابل تامل است.
محرومیت یعنی اینجا
حمید فرهنگ دوست، یکی از کارشناسان ترویج کشاورزی جیرفت و عنبرآباد که همه روزه برای خدمت رسانی به کشاورزان، به منطقه عنبرآباد اعزام می شود، می گوید: به نظر می رسد پرداختن به یک روستا و منطقه کپری در کرمان برای رفع محرومیت کافی نیست و اگر نگاهی واقع بینانه داشته باشیم در می یابیم همه روستاهای جیرفت، عنبرآباد و سیستان و بلوچستان محروم هستند.
وی می افزاید: خشکسالی چندین ساله امان مردم را بریده و کشاورزان و دامداران بیشتر مناطق کپرنشین به خاک سیاه نشسته و ورشکسته شده اند و راهی برای گذران امور و تأمین مایحتاج زندگی خودشان سراغ ندارند؛ به گونه ای که خودم شاهد بودم برای دریافت چند قرص نان مردم با یکدیگر درگیر شده و به نزاع پرداخته اند.
این منبع مردمی و مطلع در بحث محرومیت روستاهای جنوب استان کرمان اضافه می کند: دولت تا حد توان خود و براساس منابع و اعتبارات موجود در منطقه فعالیت کرده، اما واقعیت این است که به دلیل فقر مزمن و مضاعفی که مردم بویژه کپرنشینان جنوب کشور داشته و دارند، باید دولت، مجلس و کارشناسان توسعه و عمران با یک برنامه حساب شده و کارآمد به کمک مردم رنجدیده این مناطق آمده و نسبت به محرومیت زدایی واقعی اقدام کنند.
کپرها را بر می چینیم
در حالی که در مناطق جنوبی استان کرمان زندگی در خانه های کپری شرایط دشواری را به ساکنان این مناطق تحمیل کرده، مقامات مسئول دولتی در این زمینه از آغاز فعالیت خود برچیدن بساط کپرنشینی را در دستور کار خود قرار داده است.
گزارشها نشان می دهد در دور نخست سفر ریاست جمهوری به کرمان 256 بند مصوبه و توافقنامه برای توسعه همه جانبه این استان به تصویب رسید و در جلسه هیات وزیران نیز مصوب شد که برای ساخت هر واحد از 25 هزار واحد مسکونی کپرنشینان جنوب 10 میلیون ریال اختصاص یابد تا برابر قوانین و مقررات مربوطه هزینه شود. در دور دوم سفر رئیس جمهوری به این استان هم که 190 بند مصوبه در بخش های مختلف از جمله مسکن و عمران شهری را با خود به همراه داشت، با اختصاص اعتبار لازم نوید برچیده شدن بساط کپرنشینی تا پایان سال جاری داده شد. در این راستا بررسی و تامین منابع مالی مورد نیاز به صورت بلاعوض و تسهیلات برای تکمیل 7 هزار واحد مسکونی جایگزین کپر برای افراد تحت پوشش کمیته امداد در جنوب استان و اختصاص یک هزار میلیارد ریال تسهیلات بانکی و 40 میلیارد ریال اعتبار بلاعوض برای تکمیل واحدهای مسکونی جایگزین کپر در سطح روستاهای محروم جنوبی استان کرمان از مصوبات جدید هیات دولت در این خصوص بود.
چندی پیش بالاترین مقام اجرایی کشور در سخنرانی خود در اجتماع پرشور کرمانی ها هم با اشاره به وجود 40 هزار خانوار کپرنشین در آغاز فعالیت دولت نهم در جنوب کرمان، از برچیده شدن 60 درصد کپرها تاکنون خبر داده و گفته: تا پایان امسال تمام کپرها در این مناطق برچیده می شود.
با این وجود پیداست سیاست دولت در مقابل کپرهایی که نشان از فقر فزاینده مردم جنوب شرق کشور دارد، به جای اختصاص تسهیلات به صورت وامهای بانکی، به سوی هزینه نمودن اعتبار بلاعوض تغییر مسیر پیدا کرده است. به نظر می رسد با این سیاست، امکان خانه دار شدن کپرنشینان محتمل تر از زمانی باشد که بانکداران با متقاضیان وام کپرزدایی بر سر مسایلی مانند سود و بازپرداخت و ضامن معتبر چانه بزنند.
