حسین فصیحی
جرمشناسی علل وقوع جرم و رابطه علتهای مذبور را با واقعه مجرمانه مورد مطالعه قرار میدهد ولی نباید تصور کرد که جرمشناسی علمی مستقل است. جرمشناسی به کار بردن قواعد علوم مختلف برای شناخت واقعیت جرم است که هر یک پدیده جرم را با روش و وسایل مختصص خود مورد مطالعه قرار میدهد.
دانشمندان علوم انسانی در تمامی اجتماعات بشری همواره برای کاهش جرائم در اجتماع تلاش میکنند و در این بین دولتها نیز برای کاهش جرائم هزینههای بسیاری صرف میکنند که به زعم آن هنجارهای اجتماعی شکسته میشود.
تجاوز به عنف از جرائمی است که در نگاهی به صفحات حوادث روزنامهها شاهد بروز آن هستیم. در گفتوگو با دکتر عزیز نوکندهای، حقوقدان و مدرس دانشگاه رویکردهای حقوقی این جرم را بازکاوی کردهایم:
زیستشناسی کیفری، روانشناسی کیفری و جامعهشناسی کیفری عواملی هستند که برای بررسی علل ارتکاب جرائم و بروز حالت خطرناک پایه و اساس جرمشناسی را پیریزی کرده و رشتههای خاص را در جرمشناسی به وجود آوردهاند. لطفاً تجاوز به عنف را از دیدگاه شعبات اختصاصی جرمشناسی که ذکر شد توضیح دهید.
جرمشناسی سه رویکرد مهم را مورد بحث قرار میدهد. نخست خود جرم. جرمشناسی علت وقوع جرم را بررسی میکند و بر این ادعا نیست که جرم را از بین میبرد بلکه مدعی است که با شناسایی موقعیتهای جرم از بروز آن پیشگیری میکند و بدین ترتیب میزان ارتکاب جرم را کاهش میدهد. دوم روی مجرم کار میکند. نخست بحث زیستی و سلامت جسمانی مجرم را بازکاوی میکند و دوم بررسی جغرافیایی که مجرم از آن تأثیر میپذیرد، مسائل اقتصادی و بیسوادی که عوامل عمومی بحث مجرم است. سوم بزهدیده یا شاکی. برخی افراد بالفطره بزهدیده هستند.کودکان، زنان و اشخاص سالخورده در این گروه هستند که در کمینگاه مجرمان حرفهای قرار میگیرند.
در بحث بزهدیدگی باید خطر را شناسایی کنیم و با اطلاعرسانی شهروندان برای مواجهه با این خطر آگاه کنیم. در این راستا رویکردهای مذهبی، آموزشی و فرهنگی بسیار تأثیرگذار است.
جرمشناسی خود به دو شاخه عمومی و اختصاصی تقسیم میشود. به عنوان مثال جرمشناسی اختصاصی علت وقوع قتل و سایر جرائم مشخص را در ایران بررسی میکند اما در جرمشناسی عمومی به عنوان مثال نقش فقر را در وقوع جرم بررسی میکند. ما از طریق قانونگذار نیز قادریم از اصلاحات اجتماعی در کاهش جرم استفاده کنیم اما موضوع بحث ما جرمشناسی اختصاص در مقوله تجاوز به عنف است.
تجاوز به عنف در ردیف کدام یک از مجازاتها قرار میگیرد؟
تجاوز به عنف جرمی است که در ردیف مجازاتهای جنایی است. در کشورهای دیگر از لحاظ میزان مجازات به جنایت، جنحه و خلاف طبقهبندی شدهاند. تجاوز به عنف در همه کشورها مجازات شدیدی دارد و به جنایت مربوط است. در قانون جمهوری اسلامی ایران در ماده 82 قانون مجازات اسلامی مجازات تجاوز به عنف اعدام است.
برای پیشگیری چه اقداماتی میتوان انجام داد؟
اولاً بستر فرهنگی جامعه در این زمینه باید تقویت شود. به این معنا که در مقاطع تحصیلی، راهنمایی و متوسطه مباحث حقوقی انسانها برای آموزش گنجانده شود و اشخاص از حقوق خود و رفتارهای انسانی آگاه باشند. نیازی به آموزش قانون به افراد نیست بلکه باید با قاعدههای حقوقی آشنا شوند.
لطفاً برای روشنتر شدن قاعدههای حقوقی که عنوان فرمودید مثال بزنید؟
به عنوان مثال در دین ما خوردن گوشت سگ و خوک حرام است. ممکن است برخی اذعان کنند که پرورش سگ و خوک را دایر کنند و به کشورهای دیگر صادر کنند. ما باید قاعده حرام بودن این کارها را آموزش دهیم یا اینکه ما نمیخواهیم قانون تجاوز به عنف و مجازات آن را از لحاظ قانونی آموزش دهیم بلکه افراد باید قاعده تجاوز به عنف را آموزش ببینید و آن یعنی اینکه اصلاً چرا به یک عملی میگوییم تجاوز به عنف. رویکرد اینکه در دورههای دانشگاهی نیز بخشی از دروس عمومی به مطالب حقوق اختصاص یابد. همچنین از طریق رسانهها باید در این زمینه به افراد اطلاعرسانی شود.
علل اجتماعی و فرهنگی تجاوز به عنف را بیان کردید، رویکرد دوم را بیان کنید؟
مطلب دوم این است که تجاوز به عنف به ژنتیک افراد بستگی دارد. ما از بیماریهای روانی جنونی به نام اسکیزوفرنی داریم یا جنون شهوانی.
لازم است کودکی که میخواهد وارد دبستان شود از او تست روانی گرفته شود و وضعیت روانی او بررسی شود. کسانی که عقبمانده ذهنی هستند، بهره هوشی آنان بین 50 تا 70 است، از ارتکاب جرائم لذت میبرند و نقیصه ژنتیکی و روانی دارند، بنابراین در برخی از مشاغل نظیر معلمی نباید گمارده شوند چرا که دانشآموز را به قصد کشت میزنند. این موضوع باید مورد شناسایی متخصصان روانپزشک قرار گیرد، نکته دیگر این است که ما باید به بحران بلوغ توجه کنیم. بحران بلوغ یک انقلاب جسمانی است و دیگر اینکه ما میتوانیم موقعیتهای جرمزا را شناسایی کنیم و بدین وسیله ارتکاب جرم را کاهش دهیم.
به عنوان مثال قاتلی که در زندان مشخص میشود دارای حالت خطرناکی است باید پس از آزادی اقداماتی در زمینه آگاهی و معالجه او صورت گیرد چرا که دارای حالت خطرناکی است که هر زمان ممکن است به سراغش بیاید و باعث مرگ افراد بیگناه شود.
همچنین افراد در زمان طفولیت آگاهیهای اجتماعی پیدا نمیکنند یعنی کودکان نسبت به رفتارهای نادرست افراد نابالغ نسبت به خودشان آگاهی لازم را ندارند و زمانی که مورد تجاوز قرار میگیرند میخواهند از جامعه انتقام بگیرند و همین کار را در مورد دیگران اعمال کنند.
بسیاری از والدین مواد مخدر را در جیب فرزندان خود میبینند اما آن را نمیشناسند و این ناآگاهی والدین مانع جلوگیری آنها از بزهکاری فرزندانشان میشود.
رویکرد دیگری که نیاز به آموزش دارد، شناخت ذائقه و اخلاق جنس مخالف است. توجه به این نکته ضرورت دارد، این شناخت در داخل خانواده مثل خواهر و برادر نمیتواند تضمینکننده این مطلب باشد که جنس مخالف خود را میشناسند و روحیات آنها را درک میکنند. بنابراین رفتارهای پس از ازدواج بر پایه آزمون و خطاست و آموزشهای قبلی به جوانان داده نشده است. روابط جنسی نیز نیازمند آموزش است. اگر گفته میشود که روابط بین دو جنس مخالف باید قانونمند شود، حرف بدی نیست. ما در کشور با بیماری ایدز مواجه هستیم که برای جامعه بسیار خطرناک است.
قوانین حقوق جزای ایران در زمینه تجاوز به عنف و پرداختن به مسأله جرم، شخصیت مجرم و اجرای مجازات به کدامیک از مکاتب کلاسیک، نئوکلاسیک، تحقیقی یا اثباتی و التقاطی توسل جسته است.
در جرایم مستوجب حد قاضی حق تغییر آن را ندارد یعنی به محض وقوع جرم و ثابت شدن آن قاضی نمیتواند رأی اعدام را ندهد ولو خلاف تمایل قلبی خودش باشد. مطالعات جرمشناسی موجب کاهش میزان قتل در کشور میشود. توج به این پرسش ضرورت دارد که آیا ما به عنوان کشور مسلمان باید میزان جرائم تجاوز به عنف یا جرائم دیگر را کاهش دهیم؟ باید گفت که میتوان با اعمال مدیریتهای دقیق این میزان را کاهش داد.
مدیریت پیشگیری در تمامی مسائل قادر خواهد بود در اداره کشور و کم کردن هزینهها به ما کمک کند، نظیر هزینه نگهداری زندانیان.جهان امروز نخست به سمت پیشگیری رفته است نه به سوی درمان. مجازات جرائم در حدود شخص است و دست قاضی در این مجازاتها بسته است.
اما در مباحث تعزیرات که مجازاتها عرفی است، دست قاضی باز است. در قانون مجازات اسلامی بحث آزادی مشروحاً تعلیق مجازات، تعویق مجازات تکرار جرم و اعاده حیثیت از مطالعات جرمشناسی هستند. قوانین مجازات اسلامی ما از مطالعات جرمشناسی به دور نیست و در تعزیرات تعیین مجازاتهای تعزیری تحت تأثیر جرمشناسی قرار میگیرد اما در حقالله نمیتوانیم به مجازاتها دست بزنیم اما با مطالعات جرمشناسی میتوانیم این میزان را کاهش دهیم. ما از مکاتب کلاسیک، نئوکلاسیک و تحقیقی نیز استفاده کردهایم قانون اقدامات تأمینی و تربیتی دقیقاً از مکتب تحققی تأثیر پذیرفته است. در قانون اقدامات تأمینی و تربیتی بحث حالت خطرناک مطرح شده است. تجاوز به عنف، لواط، شرب خمر، قصاص و... در محدودهحقوق جزای اسلامی است و جزو حدود به شمار میروند چرا که مجازات این جرائم در قرآن و دین آمده است در تعزیرات این گونه نیست و مجازات آن در اسلام بیان نشده و دست قاضی نیز برای تعیین مجازات باز است.جرائم تعزیری زیاد داریم و میتوانیم در این زمینه کاملاً پیشگیری کنیم. روابط نامشروع از این جمله است. ما در تعزیرات اسلامی از دادههای جرمشناسی استفاده میکنیم و پرونده شخصیت متهم مورد لحاظ دادگاهها قرار دهد.
در بازکاوی این مسائل از نگاه مکاتب اشاره کردید که این مکاتب وارداتی است، آیا در مباحث حقوقی کشور ما نیز قادریم صاحب مکتب حقوقی باشیم؟
ما میتوانیم از قرآن و سنت استفاده کرده و سیاست جنایی اسلام را طراحی کنیم و هنوز به طور دقیق سیاست جنایی اسلام در حال مطالعه است. در بحث مکاتب حقوقی، بشر همواره در حال تحقیق و آزمون و خطاست، از همین رو مکتب تحققی در چند سال گذشته فعال بوده اما در حال حاضر تنها بخشهایی از آن مورد استفاده قرار میگیرد و دیگر قسمتها با تخصصات صورت گرفته قابل استفاده نیست و مکاتب جدید جایگزین آن میشود که به صورت مطالعات بشری که بر مبنای فرهنگ اجتماعات و تکنولوژی جدید و ... تحقق مییابد. در نهایت هدف این است که با انجام مطالعات میزان جرائم کاهش یابد. موقعیتهای جرمزا شناسایی و فرصتهای مجرمانه از بین برود.
