جوان آنلاین: سلامت از اساسیترین حقوق شهروندان است و پزشکان هم مسئولیتهای حرفهای و قانونی مشخصی دارند با اینکه بیشتر خدمات درمانی طبق استانداردهای علمی انجام میگردد، اما گاهی خطا یا تقصیری رخ میدهد که ممکن است به بیمار آسیب وارد کند. تفاوت بین عوارض طبیعی، تقصیر پزشکی و تخلف انتظامی بسیار مهم است. هر نتیجه نامطلوبی الزاما به معنی تقصیر نمیباشد، اما اگر ثابت گردد پزشکان یا کادردرمان از استانداردهای علمی یا مقررات حرفهای عدول کردهاند و این امر به بیمار آسیب وارد کرده امکان پیگیری قانونی وجود دارد.
بیماران میتوانند با جمع آوری مدارک پزشکی اعم از پرونده درمان، نتایج آزمایشها و سایر مستندات، شکایت خود را از طریق سازمان نظام پزشکی یا مراجع قضایی مطرح کنند، در این روند نظر کارشناسان پزشکی قانونی و هئیتهای تخصصی نقش مهمی را ایفا مینمایند، افزایش آگاهی درباره حقوق بیمار و مسئولیتهای پزشکی علاوه بر حمایت از حقوق شهروندان به ارتقای کیفیت خدمات درمانی و تقویت اعتماد بین پزشک و بیمار نیز کمک میکنند. مسئولیت پزشکان ارتباط مستقیم فعالیت پزشکی با جان و سلامت اشخاص است و ازحساسیت ویژهای برخوردار بوده و اصل برآن است که پزشک در حدود موازین علمی و حرفهای و با رعایت مقررات قانونی به درمان بیمار اقدام کند، اما چنان چه براثر تقصیر اعم از بی احتیاطی، بیمبالاتی، عدم رعایت نظامات دولتی یا عدم مهارت علمی و فنی متعارف صدمه یا خسارتی به بیمار وارد گردد، موضوع میتواند واجد آثار حقوقی و در شرایطی وصف کیفری شود.
قصور یا تقصیر؟
تقصیر به این معناست که شخص (اعم از پزشک، کادردرمان و افراد مرتبط با حوزه سلامت) از انجام وظیفهای که توانایی آن را دارند خودداری کنند، ولیکن قصور به معنای این است که شخص عاجز از انجام آن کار است. تقصیر پزشکی مفهومی فراتر از یک اشتباه ساده در حقوق پزشکی است و صرف ناموفق بودن فرایند درمان یا بروز عارضه به تنهایی برای انتساب مسئولیت کیفری به پزشک کافی نمیباشد.
انواع مسئولیت پزشکان
۱- مسئولیت قانونی و مسئولیت اخلاقی ۲-مسئولیت کیفری و مسئولیت مدنی ۳- مسئولیت قراردادی و مسئولیت غیرقراردادی
مسئولیت قانونی: منظور مسئولیتی است که قانون برای پزشک در صورت تخلف، تقصیر یا ورود آسیب به بیمار تعیین میکند و اگر پزشک برخلاف مقررات، استانداردهای حرفهای یا وظایف قانونی خود عمل نماید و این رفتار موجب خسارت شود ممکن است با پیامدهای قانونی مانند پرداخت دیه یا خسارت، مجازاتهای مقرر قانونی یا اقدامات انتظامی روبهرو شود.
مسئولیت اخلاقی: این مسئولیت جنبه وجدانی دارد و پزشک علاوه بر قانون، موظف به رعایت اصول اخلاق حرفهای از جمله حفظ اسرار بیمار، احترام به کرامت و حقوق بیمار، صداقت و رعایت محرمانگی میباشد. بنابراین ممکن است رفتاری از نظر اخلاق پزشکی نادرست باشد، ولی الزاما جرم یا تخلف قانونی محسوب نشود.
مسئولیت کیفری: فعل و ترک فعلی که برای آن در قانون، مجازات تعیین شده است.
مسئولیت مدنی: این نوع از مسئولیت بیشتر به جبران خسارت وارده شده به بیمار مربوط است، اگر در اثر تقصیر یا قصور پزشک، بیمار دچار خسارت مادی یا در موارد قابل مطالبه، خسارت معنوی یا آسیب جسمی گردد، ممکن است پزشک یا مسئول مربوطه حسب شرایط قانونی مکلف به جبران خسارت باشد.
مسئولیت قراردادی: تحت هر عنوان قرارداد معین و نامعین ایجاد میشود و در صورت وجود رابطه سببیت و ورود خسارت قابل مطالبه است.
مسئولیت غیرقراردادی: هر نوع مسئولیتی که شرایط قراردادی را نداشته باشد از نوع مسئولیت غیرقراردادی است.
ارکان مسئولیت کیفری پزشکان
رکن اول) فعل یا ترک فعل مجرمانه: مطابق با ماده ۱۴۵ قانون مجازات اسلامی و تبصره آن، در کمیسیونهای پزشکی اولین رکن همان رکن مادی جرم اعم از بی احتیاطی، بی مبالاتی، عدم رعایت نظامات دولتی و عدم مهارت علمی و فنی است.
رکن دوم) ورود آسیب و خسارت: در نظریات کمیسیونهای پزشکی درهمه موارد آن آسیبی که وارد میگردد باید عرفاً قابل پیشبینی نباشد، یعنی ضوابط مربوطه رعایت گردیده و آسیب وارده نباید قابل پیشبینی باشد درغیراین صورت تقصیر پزشکی مطرح میباشد.
رکن سوم) رابطه سببیت: باید رابطه سببیت عرفی فیمابین رکن مادی جرم و ورود آسیب وجود داشته باشد که مطابق با ماده ۱۵۸ قانون مجازات اسلامی برای اینکه پزشک مسئولیتی نداشته باشد، سه شرط لازم است: ۱- رضایت بیمار یا ولی قانونی او وجود داشته باشد، مگر در مواردی که قانون استثنا کرده باشد. ۲-رعایت موازین علمی و فنی و مقررات پزشکی انجام شده باشد. ۳- اقدام پزشکی با رعایت ضوابط و برای درمان یا مداوای بیمار انجام شده باشد و درموارد لازم، ضرورت و شرایط قانونی آن وجود داشته باشد.
ممکن است پزشک مرتکب عملی شود که از نظر حرفهای با استانداردهای لازم مطابقت نداشته باشد، اما اگر ارتباط میان یک رفتار و آسیب وارد شده به بیمار اثبات نشود، صرف وجود تخلف حرفهای لزوما موجب تحقق مسئولیت کیفری بابت نتیجه زیان بار نخواهد شد و از سوی دیگر چنانچه این امر محرز گردد که صدمه وارده مستقیماً یا به نحو مؤثر ناشی از بی احتیاطی، بی مبالاتی، عدم مهارت علمی و فنی و عدم رعایت مقررات و نظامات مربوط بوده است، حسب مورد امکان تحقق مسئولیت حقوقی وکیفری وجود خواهد داشت.
نقش رضایت بیمار در مسئولیت پزشک
رضایت به سه دسته تقسیم میشود: ۱. رضایت صریح: اعم از کتبی و شفاهی ۲. رضایت ضمنی: مراجعه بیمار به پزشک نوعی رضایت به انجام عمل جراحی و روند درمان است. ۳. رضایت آگاهانه: آگاهی و اطلاع کامل و کافی بیمار در روند درمان.
رضایت بیمار در مسئولیت پزشک یکی از موضوعات مهم در حقوق پزشکی است. رضایت آگاهانه بیمار میتواند در مشروعیت اقدامات درمانی نقش اساسی داشته باشد، اما رضایت بیمار به خودی خود مجوزی برای ارتکاب تقصیر یا بیاحتیاطی نمیباشد، در واقع رضایت بیمار را نمیتوان بهگونهای تفسیر کرد که پزشک را از رعایت اصول علمی، مقررات و الزامات قانونی معاف کند. پزشک موظف است، حتی در صورت وجود رضایت بیمار اقدامات درمانی را در چارچوب ضوابط و استانداردهای مربوطه انجام دهد.
حمایت همزمان از بیمار و جامعه پزشکی و رسیدگی قضایی به پروندههای پزشکی باید به گونهای باشد که حقوق بیماران و زیان دیدگان مورد حمایت قرار گیرد و همچنین انتساب مسئولیت بدون احراز تقصیر و رابطه سببیت نسبت به پزشکان جلوگیری شود. پزشکی حرفهای تخصص محور است و ارزیابی عملکرد پزشک باید با توجه به وضعیت بیمار، شرایط زمانی و مکانی، امکانات موجود، فوریت درمان و استانداردهای علمی قابل اعمال در همان وضعیت صورت گیرد.
تعهد پزشک
تعهد پزشک، تعهد به وسیله است، درمواردی که مهارت پزشک صرفاً برای اقدام مربوطه (روند درمان یا عمل جراحی) تأثیرگذار نباشد و عوامل دیگری همراه با اقدام او موثر باشد، تعهد پزشک، تعهد به وسیله است در غیر این صورت تعهد پزشک، تعهد به نتیجه است. مسئولیت پزشک باید بر پایه احراز تقصیر، رابطه سببیت و انطباق رفتار به عنوان قانونی جرم شکل گیرد زیرا نمیتوان هر نتیجه نامطلوب درمانی را جرم تلقی نمود و نمیتوان در صورت وجود دلایل معتبر، تقصیر مسئولیت حرفهای و قانونی را نادیده گرفت. در نتیجه، رعایت این توازن شرط اساسی تحقق عدالت درحقوق پزشکی و تضمینکننده اعتماد عمومی به نظام درمان و دستگاه قضایی است.
وکیل پایه یک دادگستری
