جوان آنلاین: ظرفیتهای جغرافیایی و ژئوپلیتیکی ایران ابزاری برای مقابله با فشارهای اقتصادی رژیم تروریستی امریکا است؛ ظرفیتی که در مسیر توسعه تجارت و ترانزیت کشور اهمیت ویژهای دارد. ایران در چهارراه آسیای غربی، مرکزی و جنوبی قرار دارد و با هفت کشور مهم مرز زمینی مشترک دارد. هر یک از این کشورها تاریخچه پیچیدهای از روابط با تهران دارند و در مجموع، کریدورهای منحصربهفردی برای تجارت فراهم میکنند که نسبت به حملونقل دریایی کمتر در معرض رهگیری قرار دارند. نشریه امریکایی نیوزویک در این خصوص نوشت: ایران با هفت کشور مرز خاکی دارد و با جغرافیای خود به جنگ تحریمهای جدید امریکا میرود.
وزارت خزانهداری امریکا هفته گذشته از دور تازهای از اقدامات اقتصادی علیه ایران خبر داد؛ اقدامی که این بار علاوه بر اشخاص و شرکتهای ایرانی، شبکههای مالی و تجاری خارج از ایران و حتی شرکتهای خارجی طرف معامله با تهران را نیز هدف قرار میدهد. این تهدیدات و بهاصطلاح تحریمهای جدید در حالی است که یکی از مهمترین شریانهای حیاتی جمهوری اسلامی ایران در برابر این تحریمها، جغرافیای این کشور است. بعد از جنگ رمضان و محاصره دریایی از سوی رژیم تروریستی امریکا، مسیرهای زمینی به منبعی حیاتیتر برای تجارت تبدیل شده و دولت در اردیبهشتماه شش شریان زمینی را برای نقلوانتقال کالا فعال کرد.
نشریه امریکایی نیوزویک، در خصوص اعمال تحریم صددرصدی امریکا علیه ایران نوشت: باید گفت یکی از مهمترین شریانهای حیاتی جمهوری اسلامی ایران در برابر این تحریمها، جغرافیای این کشور است. مرزهای خاکی ایران با کشورهای همسایه شاید نتوانند جایگزین تجارت دریایی پرسود ایران شوند، اما میتوانند به تأمین نیازهای یک «اقتصاد مقاومتی» که برای بقا در برابر آخرین فشار اقتصادی امریکا تلاش میکند، کمک کنند. در ماههای گذشته، ایران تلاش کرده است بخش بیشتری از تجارت خود را به سمت مرزهای زمینی، راهآهن، بنادر شمالی و دریای خزر منتقل کند.
با توجه به تعداد زیاد کشورهای همسایه، موقعیت جغرافیایی مناسب و مرزهای گسترده زمینی و دریایی، ایران توانسته است کانالهای تجاری نسبتاً مقاومی را با کشورهای همسایه حفظ کند؛ کشورهایی که آسیبپذیری کمتری در برابر تحریمهای امریکا دارند. این موضوع منبع مهمی برای تابآوری اقتصادی بوده است. با وجود مشکلات اقتصادی در سایر حوزهها، هنوز کمبود گسترده کالاها مشاهده نشده است.
مسیر خاکی گسترده ایران با ۷ کشور همسایه
راهبرد فعلی ایران تلاشی برای توزیع ریسک، نه جایگزینی کامل تجارت دریایی است. بخشی از این راهبرد، جغرافیایی است. تهران از مسیرهای زمینی بیشتری از طریق ترکیه، عراق، پاکستان، افغانستان و ترکمنستان استفاده میکند و همزمان تلاش دارد نقش بنادر شمالی و کشتیرانی در دریای خزر را افزایش دهد. ارتباطات ریلی از طریق آسیای مرکزی نیز اهمیت بیشتری پیدا کردهاند، زیرا مسیر دیگری برای دسترسی ایران به چین در اختیار این کشور قرار میدهند.
رژیم تروریستی امریکا تصور میکند که ادعای اخیرش مبنی بر آغاز سختترین تحریمهای اقتصادی از هفته گذشته علیه ایران، میتواند ایران را از پا درآورد، در حالی که ایران این وضعیت را قبلاً تجربه کرده است. در دوران تحریمهای اوباما، فروش نفت ایران ۲۷ درصد و تولید ناخالص داخلی ۶ درصد کاهش یافت. در سال ۲۰۱۵، در پی تحریمها و کاهش بهای نفت، درآمد ایران به کمتر از ۳۲ میلیارد دلار رسید و تولید ناخالص داخلی ۶/۱ درصد کاهش یافت.
دلیل این تأثیرگذاری ناچیز بر رشد اقتصادی این است که بخشهای کشاورزی و خدمات ایران که دو سوم تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص میدهند، چندان به تجارت خارجی وابسته نبوده و در نتیجه در برابر تحریمها مصون هستند. در واقع، در سال ۲۰۱۲ که تولیدات صنعتی ایران ۶/۳ درصد کاهش یافت، بخش خدمات یک درصد گسترش یافت. احتمالاً به علت بالا رفتن ارزش کالاهای وارداتی، مردم مبلغ بیشتری را صرف خدمات داخلی کردند.
عامل کمتر شناختهشده دیگر این است که ایران اقتصاد تقریباً متنوعی دارد. ایران کالاهای بیشتری از نفت خام تولید و صادر میکند. ایران پایه تولید گستردهای از فولاد و خودرو گرفته تا صنایع سبک دارد که امکان میدهد تولید کالا و اشتغال را از بخشهای وابسته به واردات به بخشهای متکی به تولید داخل منتقل کند
تحریم اقتصادی میتواند فرصتی برای اصلاحات باشد
بهنظر میرسد تهدیدهای جدید امریکا را نباید صرفاً از زاویه فشار و تهدید دید. این وضعیت، در کنار همه هزینههایی که ایجاد میکند، میتواند یک فرصت برای بازنگری در ساختار اقتصاد ایران نیز باشد. اقتصاد ایران طی چهار دهه گذشته نشان داده است که ظرفیت تطبیق با فشارهای خارجی را دارد، اما ادامه این مسیر بدون اصلاحات داخلی، هزینههای زیادی به کشور تحمیل خواهد کرد.
اکنون بیش از هر زمان دیگری به یک نقشه راه مشخص نیاز داریم؛ نقشهای که در آن تولید داخلی، تنوعبخشی به شرکای تجاری، استقلال مالی، توسعه کریدورهای تجاری، اصلاح ساختارهای اقتصادی و دیپلماسی فعال کنار یکدیگر قرار گیرند.
باید برای یک جنگ فرسایشی آماده باشیم
کنشگران معتقدند یکی از اشتباهات جدی در سیاستگذاری اقتصادی این است که تصور کنیم هر بحران اقتصادی قرار است در مدت کوتاهی پایان پیدا کند. اگر فشارهای جدید امریکا ادامهدار باشد، اقتصاد ایران باید خود را برای یک دوره فرسایشی آماده کند. این بهمعنای انتقال تمام هزینهها به مردم نیست، بلکه اتفاقاً به این معناست که سیاستگذار باید صادقانه درباره شرایط موجود صحبت کند و همزمان با کنترل تورم، حفظ جریان کالا و جلوگیری از بیثباتی بازارها، هزینههای این دوره را مدیریت کند. در جنگ اقتصادی، اعتماد عمومی خود یک دارایی اقتصادی است. اگر مردم نسبت به آینده اقتصاد اطمینان داشته باشند، مدیریت بحران بسیار آسانتر خواهد بود.
ایران چگونه در بحبوحه تحریمهای جدید، با کمک همسایگانش از محاصره عبور میکند؟
عراق عموماً مهمترین همسایه ایران از نظر تجارت محسوب میشود. دو کشور همچنین با حدود هزار مایل، طولانیترین مرز مشترک را با ایران دارند.
روابط ایران و عراق دارای یک مؤلفه اقتصادی مهم است و حجم تجارت دو کشور در سال گذشته از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفت. برای ایران، این رابطه راهی برای دسترسی به بازارهای بزرگ و اتصال به سایر نقاط خاورمیانه و مدیترانه فراهم میکند. در مقابل، عراق بهشدت به همسایه خود برای تأمین گاز طبیعی و برق وابسته است.
تصمیم پاکستان برای پیوستن به توافق دفاعی متقابل مکه، جایگاه تنها کشور مسلمان دارای سلاح هستهای جهان را در کانون توجهات نظم امنیتی بهسرعت در حال تغییر منطقهای قرار داده است.
با این حال، حتی پیش از این تصمیم نیز اسلامآباد نقش پیشتازی در تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ ایفا میکرد، از جمله میانجیگری در مذاکرات امریکا و ایران و میزبانی یک نشست چهارجانبه با حضور نمایندگان امریکا، ایران و قطر.
اگرچه تجارت با ایران نسبتاً محدود و در حدود ۸/۲ میلیارد دلار است، پاکستان در زمانی که ناوهای جنگی امریکا تهدید میکنند کشتیهای عازم بنادر ایران و خارجشده از آنها را از مسیر خلیج فارس رهگیری کنند، یک مسیر زمینی حیاتی به اقیانوس هند در اختیار ایران قرار میدهد. در ماه آوریل، همزمان با اجرایی شدن نخستین محاصره امریکا، پاکستان شش مسیر را برای اتصال بنادر مهم کراچی و گوادر به گذرگاههای مرزی ایران در گبد و تفتان باز کرد.
همین منطقه مرزی در ژانویه ۲۰۲۴ شاهد یکی از پرتنشترین رویدادها میان تهران و اسلامآباد بود. ایران که چند هفته پیش از آن مرگبارترین اقدام تروریستی تاریخ معاصر خود را به دست گروه داعش تجربه کرده بود، علیه گروههای شورشی مظنون در منطقه بلوچستان پاکستان حمله انجام داد. پاکستان نیز دو روز بعد در واکنش، مجموعهای از حملات را علیه شورشیان مظنون مستقر در استان سیستان و بلوچستان ایران انجام داد.
دو کشور بهسرعت تنشزدایی کردند و به دنبال همکاری مشترک در زمینه مبارزه با تروریسم رفتند و روابط آنها عموماً بهبود یافت. از زمان آغاز جنگ، مقامهای ایرانی بارها از نقش دیپلماتیک حمایتی همتایان پاکستانی خود تقدیر کردهاند.
