جوان آنلاین:گویا قرار نیست امسال بارش شدید و سیلاب ناگهانی، بیخبر از راه برسند، چراکه هشدارها از همین حالا مطرح شده است. کارشناسان از احتمال افزایش بارشها و خطر سیلابهای ناگهانی در ماههای پیشرو میگویند و سازمان هواشناسی هم از تقویت تجهیزات پایش و پیشبینی صحبت به میان میآورد. موضوعی که بخشی از آنها به احتمال اثرگذاری النینو بر شرایط جوی و بارشی کشور مربوط میشود.
برخلاف بسیاری از حوادث، اینبار فرصت داریم آماده شویم، پس شاید بهتر باشد فردا روز، که حادثهای رخ داد، «غافلگیر شدن» را بهانه نکنیم. اکنون دیگر توپ در زمین دستگاههایی است که باید از این هشدارها، پیش از آنکه به بحران تبدیل شوند، استفاده کنند.
سیلاب نپال، هشداری برای ایران
چندی پیش علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، سیلاب نپال را هشداری برای کشورهایی مانند ایران دانست. بهویژه در شرایطی که درباره اثرگذاری الگوهای مرتبط با النینو بر شرایط جوی و بارشی هشدار داده شدهاست.
او با اشاره به تصاویر منتشرشده از این حادثه گفت: «تصاویر و کلیپهای سیلاب نپال دهشتناک و تأثرآور است و البته درسآموز. صرفنظر از علت رخداد سیل نپال که موضوعی تخصصی و نیازمند بررسی کارشناسی است، آثار و پیامدهای فاجعهبار این حادثه بیتردید برای کشورهایی مانند ایران نیز هشداردهنده است.»
سیلاب ناگهانی برای ایران اتفاق تازهای نیست و کشور در سالهای گذشته بارها خسارتهای انسانی و اقتصادی سنگینی از این حوادث متحمل شده است. بیتاللهی اظهار داشت: «سیلابهای ناگهانی، بهویژه در گسترههای سکونتگاهی ایران، پدیده تازهای نیستند.»
سیلاب گسترده سال ۱۳۹۸ در گلستان، لرستان و خوزستان، سیلاب دروازه قرآن شیراز، حادثه امامزاده داوود، سیلابهای مسیر جاده چالوس و استانهای البرز و مازندران و همچنین رخدادهای متعدد در هرمزگان و سیستان و بلوچستان، بخشی از کارنامه سیلابهای خسارتبار کشور هستند.
از نگاه بیتاللهی، قرار گرفتن این تجربهها در کنار سیلاب اخیر نپال و هشدارهای مربوط به النینو، ضرورت توجه بیشتر به خطر سیلاب در مناطق شهری ایران را یادآوری میکند: «رخداد سترگ و تأثربرانگیز سیل نپال از یک سو و هشدار کارشناسان درباره احتمال اثرگذاری الگوهای مرتبط با پدیده النینو بر شرایط جوی و بارشی از سوی دیگر، بیتردید زنگ هشدار خطر سیلابهای شهری در ایران را به صدا درمیآورد.»
البته النینو بهتنهایی عامل وقوع سیلاب نیست و مجموعهای از عوامل طبیعی و انسانی در شکلگیری و شدت آن نقش دارند. بیتاللهی در اینباره توضیح داد: «البته نباید النینو را بهتنهایی عامل وقوع سیلاب در ایران دانست. شدت و محل بارش، وضعیت اشباع خاک، توپوگرافی، ظرفیت رودخانهها و آبراههها و نحوه توسعه سکونتگاهها، همگی در شکلگیری و شدت سیلاب نقش دارند.»
به این ترتیب، آنچه یک بارش شدید را به بحران تبدیل میکند، فقط شرایط اقلیمی نیست. میزان آمادگی و کیفیت مدیریت ریسک نیز در این میان نقش تعیینکنندهای دارد. از همینرو، پیشگیری باید پیش از وقوع حادثه در دستور کار قرار گیرد، از کنترل ساختوساز در مسیرهای سیلابی و حریم رودخانهها گرفته تا احداث سازههای حفاظتی و ساماندهی آبراههها.
بیتاللهی تصریح کرد: «عملیات پادسیلسازی، اعم از جلوگیری از ساختوساز و توسعه شهرها و روستاها در مسیرهای دارای پتانسیل بروز سیلاب، احداث دیوارهها و بندهای حفاظتی و اجرای سایر اقدامات کاهش ریسک سیل، بسیار مهم و ضروری است.»
در مناطق شهری نیز پاکسازی و بازگشایی آبراههها، ارتقای شبکه جمعآوری و هدایت آبهای سطحی، جلوگیری از تغییر مسیر طبیعی روانآبها و کنترل ساختوساز در حریم مسیلها ضروری است.
در کنار این اقدامات، یک راهکار سریعتر و کمهزینهتر نیز وجود دارد، آنهم افزایش زمان هشدار پیش از رسیدن سیلاب به مناطق مسکونی و مسیرهای پرتردد است. بیتاللهی درباره نقش سامانههای هشدار میدانی گفت: «با توجه به سرعت بالای جریان سیلابهای ناگهانی، حتی ایجاد چند دقیقه زمان بیشتر برای تخلیه مناطق پرخطر یا توقف تردد در مسیرهای آسیبپذیر میتواند در کاهش تلفات انسانی بسیار مؤثر باشد.»
پایش بارشها برای پاییز پرریسک
در حالی که کارشناسان آمادگی در برابر سیلاب را ضروری میدانند، سازمان هواشناسی نیز از تقویت تجهیزات پایش جوی و هشدار درباره شرایط بارشی پیشرو خبر میدهد. سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، در جریان بازدید از اداره کل هواشناسی خراسان رضوی از ورود دو رادار جدید برای شرق کشور خبر داد و گفت رایزنی برای خرید دو رادار دیگر نیز در حال انجام است.
با این حال، وضعیت تجهیزات راداری در برخی مناطق کشور همچنان با محدودیت روبهروست. تاجبخش گفت: «در جنگ تحمیلی اخیر دو دستگاه رادار در استانهای بوشهر و خوزستان را از دست دادیم» و رادار شیراز نیز به دلیل خرابی یکی از قطعات از دسترس خارج شده است. به گفته او، «در جنوب کشور تقریباً راداری نداریم» و برای جبران این کمبود از ظرفیتهای سنجش از دور، ایستگاههای هواشناسی زمینی و مدلهای پیشبینی عددی استفاده میشود.
اما مهمترین بخش اظهارات رئیس سازمان هواشناسی به شرایط جوی پاییز و زمستان پیشرو مربوط میشود. تاجبخش با اشاره به احتمال بروز النینو گفت: «با توجه به بروز پدیده النینو برای پاییز و زمستان پیشرو، پیشبینی بروز سیلابهای ناگهانی شده است که باید در حوزه مدیریت بحران اقدامات و تدابیر لازم برای این امر انجام شود.»
او همچنین اعلام کرد این موضوع به هیئت دولت اطلاعرسانی شده و آمادگی در برابر پیامدهای احتمالی آن باید در دستور کار قرار گیرد.
تاجبخش درباره اثر النینو بر شرایط بارشی منطقه نیز توضیح داد: «این پدیده ناشی از افزایش دمای بیش از نرمال در منطقه اقیانوس آرام است و باعث برهم خوردن تعادل و ایجاد ناهنجاری آبوهوایی در کره زمین میشود؛ این پدیده در خاورمیانه منجر به افزایش بارشها میشود و طبق الگوهای هواشناسی بارشهای پاییزی بیشتر از نرمال خواهد بود.»
در کنار پیشبینیهای جوی، شبکه پایش هواشناسی کشور نیز نیازمند توسعه است. رئیس سازمان هواشناسی با اشاره به وجود حدود چهار هزار ایستگاه هواشناسی در سراسر کشور، توسعه این ایستگاهها متناسب با تغییرات اقلیمی را ضروری میداند، ضرورتی که در کنار تقویت رادارها و سامانههای هشدار میتواند به شناسایی سریعتر شرایط خطرناک و کاهش غافلگیری هنگام وقوع بارشهای شدید کمک کند.
اکنون هشدارها اینبار زودتر از سیلاب به گوش میرسند. کارشناسان از احتمال افزایش بارش و سیلابهای ناگهانی میگویند، هواشناسی شرایط پیشرو را رصد میکند و حتی این موضوع مهم به دولت نیز منتقل شده است. بنابراین اگر بارشهای سنگین از راه برسند، دیگر نمیتوان گفت کسی خبر نداشته است، مگر اینکه این هشدارها پیش از رسیدن سیلاب، جایی میان کاغذها و جلسات جا بمانند!
