جوان آنلاین: پدیده اقلیمی «النینو» طی یک دهه اخیر بارها سرخط اخبار زیستمحیطی و هواشناسی قرار گرفته است. کلانپدیدهای که همواره نویدبخش ریزشهای جوی سنگین بوده و همزمان دلهرههای عمیقی از وقوع بلایای طبیعی پدید میآورد، اما سؤال این است که این بارشها ماهیتاً سیلآسا و مخرب به شمار میروند یا موهبتی حیاتی برای سیراب کردن اراضی تشنه کشاورزی، تغذیه سدها و نجات تالابها؟ در ایران، بخشهای وسیعی از نوار غربی، دامنههای زاگرس، پهنه جنوبی و بهویژه استانهای حاشیه البرز و سواحل خزر نظیر مازندران، گیلان و گلستان تحت تأثیر سامانههای برآمده از نوسانات پیوند از دور اقلیمی قرار میگیرند. در مواجهه با چنین پدیدهای، مرز میان «مدیریت پدافندی و مقابله با خسارت» و «بهرهبرداری هوشمندانه از منابع آب» بسیار باریک است. رویکردی تلفیقی که نیازمند خروج از انفعال، مدیریت سیلاب، تقویت سازههای آبخیزداری و هدایت هوشمندانه روانآبها پیش از تبدیل باران به فاجعه است.
استانهای خشک و نیمهخشک ایران پس از سالها خشکسالی ممتد و افت فاجعهبار تراز سفرههای زیرزمینی، تشنه بارشهای برف و باران هستند. پدیده النینو گرچه ذاتاً با ایجاد دگرگونی در دمای آبهای اقیانوس آرام استوایی موجب بازآرایی الگوهای سینوپتیکی جهان میشود، اما در صورت مدیریت علمی، بهترین فرصت برای تغذیه مصنوعی آبخوانهاست. این پدیده اقیانوسی جهانی، آثار یکسانی در همه جغرافیاها ندارد و نمیتوان هر بارندگی مشخص در منطقهای را مستقیماً به آن نسبت داد. با این حال، افزایش فراوانی رخدادهای جوی حدی و دگرگونی در سامانهها، اتخاذ تدابیر فوری برای ارتقای تابآوری زیرساختها را اجتنابناپذیر میسازد.
پیوند اقیانوس آرام با البرز
النینو، فاز گرم پدیده نوسان جنوبی، زمانی متولد میشود که آبهای بخش شرقی و مرکزی استوایی اقیانوس آرام دستخوش گرمایش غیرعادی میشوند. این دگرگونی دمایی، جابهجایی جریانهای هوای تروپوسفری و جریان جتی را به دنبال دارد و در نهایت با انتقال امواج رطوبتی به مدارها و خاورمیانه، الگوهای بارش خاورمیانه را دگرگون میکند.
برای محیط زیست، النینو کارکردی دوگانه و شمشیر دولبه دارد. از یکسو، بارشهای ناشی از آن میتوانند پوشش گیاهی مراتع را احیا کنند، از فرونشست زمین بکاهند و تراز آبی سدها و تالابها را افزایش دهند. از سوی دیگر، اگر ریزشها به شکل بارانهای رگباری شدید فرود آیند، فرسایش شدید خاک سطحی، تخریب بستر رودخانهها، شستوشوی پوششهای شکننده خاک و رسوبگذاری مخرب در مخازن سدها را بر جای میگذارند.
تجربه النینوهای قدرتمند دهههای گذشته اثبات کرده که امواج این پدیده جوی بهسرعت از مرزهای ایستگاههای هواشناسی فراتر رفته و مستقیماً امنیت غذایی، پایداری شبکههای انرژی، اقتصاد کشاورزی و ترابری زمینی را تحتالشعاع قرار میدهد. در عصر حاضر که پدیده انسانساز تغییر اقلیم نیز دمای عمومی جو را افزایش داده، اتمسفر استعداد بیشتری برای نگهداری و تخلیه ناگهانی رطوبت متراکم پیدا کرده است. از این رو، تحلیل کارشناسی وضعیت برخی استانها و بهخصوص مازندران و آمادگی شریانهای حیاتی آن اهمیت بنیادین مییابد.
آزمون دشوار شریانهای رودخانهای
با گذر از اواخر شهریور، چهره جوی استان مازندران تغییر کرده و ناپایداریهای فصلی همراه با افت محسوس دما، بارندگی متناوب، وزش باد شدید و رعدوبرق پدیدار شده است. در چنین برههای، شناخت رفتار سامانههای جوی از غافلگیری در برابر مخاطرات جلوگیری میکند.
معاون توسعه و پیشبینی هواشناسی مازندران، در تشریح وضعیت پیشرو میگوید: «بررسی آخرین نقشههای پیشیابی هواشناسی نشان میدهد که استان در روزهای پیشرو با دورهای از ناپایداری جوی مواجه خواهد بود و کاهش دما، افزایش ابر، بارندگی، وزش باد و احتمال رعدوبرق از مهمترین پدیدههای جوی این مدت است.»
احمد اسدی درباره وضعیت روزهای آینده و ماهیت بارشها توضیح میدهد: «در روزهای جمعه و شنبه شرایط جوی پایدارتر خواهد شد و آسمان صاف تا نیمهابری همراه با افزایش دما پیشبینی میشود، اما از بعدازظهر یکشنبه مجدداً افزایش ابر و احتمال رگبار پراکنده وجود دارد و برای دوشنبه نیز بارش پراکنده دور از انتظار نیست. بارش به تنهایی به معنای وقوع سیلاب نیست، اما رگبارهای شدید و کوتاهمدت، بهویژه در مناطق مستعد، میتواند موجب افزایش روانآب و بالا آمدن ناگهانی آب رودخانهها شود و از این جهت لازم است نقاط حادثهخیز مورد توجه قرار گیرند.»
این هشدارها نشان میدهد که آسیبپذیری اصلی مازندران در بستر رودخانههای انباشته از رسوب، ساختوسازهای غیرمجاز در حریم قانونی آبراهها و افت ظرفیت هیدرولیکی آبگذری است.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای مازندران نیز با تشریح راهکارهای مقابله با این معضل میگوید که در مجموع ۱۱۵ کیلومتر از رودخانهها و انهار استان در هشت شهرستان با استفاده از ماشینآلات و تجهیزات شرکت و همچنین ظرفیتهای قانونی، از جمله تهاتر مصالح رودخانهای، لایروبی و بهسازی شد. عملیات لایروبی براساس اولویتبندی نقاط حادثهخیز و مناطقی که در زمان طغیان رودخانهها احتمال آسیبپذیری بیشتری دارند، انجام شده است.»
حیدر داوودیان با نام بردن از کانونهای پرخطر ادامه میدهد: «مسیرهایی از رودخانههای خانرود و سیاهرود در جویبار، دهمیان در سوادکوه، تلار در قائمشهر و شهرستانهای سوادکوه و سوادکوه شمالی، زیروان، قائم و شهیدآباد در بهشهر، مشی، لمراسک، تیرتاش و تیلهنو در گلوگاه، کاریرود در آمل و منطقه مازوبن تنکابن از جمله مسیرهایی هستند که عملیات لایروبی و بهسازی در آنها انجام شده است. در سال گذشته ۱۷ کیلومتر از رودخانههای استان از محل تهاتر مصالح رودخانهای لایروبی شد و امسال با توجه به شناسایی نقاط حادثهخیز و برنامهریزی صورتگرفته، دستکم ۱۳۰ کیلومتر از رودخانههای استان در برنامه لایروبی قرار دارد. مدیریت رودخانهها یک اقدام مقطعی نیست و با توجه به شرایط استان، پایش و بهسازی مسیرهای رودخانهای باید به صورت مستمر دنبال شود.»
خروج مدیریت از انفعال سنتی
در استان منحصربهفردی، چون مازندران که مناطق جنگلی، ارتفاعات صخرهای، دشتهای آبرفتی، شهرهای متراکم ساحلی و خطوط مواصلاتی استراتژیک در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند، رویکردهای واکنشی سنتی کارایی ندارند. مدیریت کارآمد ایجاب میکند که پیشدستی و پیشگیری، جایگزین امدادرسانی پس از حادثه شود.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری مازندران، با تأکید بر تغییر نگرش عملیاتی میگوید: «مدیریت بحران نباید منتظر وقوع حادثه بماند و اقدامات پیشگیرانه باید پیش از آغاز بارشهای جدی انجام شود. شرایط اقلیمی امروز نشان میدهد که باید برای سناریوهای مختلف آماده باشیم و پدیدههایی مانند النینو نیز ضرورت توجه به تغییرات الگوهای جوی را بیشتر کرده است. یکی از اولویتهای مهم، شناسایی نقاط آسیبپذیر و رفع موانعی است که میتواند در زمان بارندگی موجب تشدید آبگرفتگی یا سیلاب شود.»
حسینعلی محمدی با تبیین ابعاد گوناگون تهدیدات جوی تصریح میکند: «لایروبی رودخانهها، بازگشایی مسیرهای عبور آب، کنترل آبهای سطحی، پاکسازی انهار و توجه به مسیلها باید پیش از وقوع بارش انجام شود. دستگاههای اجرایی باید تجهیزات و امکانات خود را برای شرایط اضطراری آماده کنند و هماهنگی میان دستگاهها نیز باید قبل از وقوع حادثه شکل گرفته باشد، زیرا در زمان بحران فرصت انجام هماهنگیهای اولیه بسیار محدود است. وزش باد و رعدوبرق میتواند به شبکه برق و سایر زیرساختها آسیب وارد کند و از این رو بررسی وضعیت درختان مجاور خطوط برق، مسیرهای دسترسی، پلها و تأسیسات حیاتی نیز باید در دستور کار باشد. هدف از این اقدامات ایجاد نگرانی در جامعه نیست، بلکه باید با استفاده از هشدارهای هواشناسی، سطح آمادگی را افزایش داد تا در صورت وقوع رخدادهای جوی، میزان خسارت به حداقل برسد.»
درس بزرگ پدیده النینو و تغییر اقلیم برای تصمیمسازان این است که الگوهای مهندسی آب و مدیریت شهری که بر پایه آمارهای اقلیمی دهههای گذشته طراحی شدهاند، دیگر پاسخگوی رخدادهای حدی جدید نیستند. لایروبی آبراههها گامی حیاتی، اما صرفاً اولیه است. آینده تابآوری مازندران در گرو همافزایی بیوقفه سازمانهای آب منطقهای، راهداری، هواشناسی، برق، شهرداریها، منابع طبیعی و ستادهای امدادی تعریف میشود.
