جوان آنلاین: جنگلهای هیرکانی با قدمتی فراتر از ۴۰ میلیون سال، فسیلهای زنده و میراث مشترک تاریخ کرهزمین هستند که نقشی حیاتی در تعدیل اقلیم، حفظ منابع آبی و بقای زیستی ایران و جهان ایفا میکنند. با این حال، در نیم قرن اخیر، این گستره بیهمتا تحت فشارهای شدید انسانی، توسعه ناپایدار، تغییر اقلیم، خشکسالیهای متوالی و هجوم آفتها دچار پسرفت و فرسایش نگرانکنندهای شده است. در این میان، احیای علمی و پایدار این پهنه سبز، نیازمند بازنگری ساختاری در الگوهای حفاظتی و تکیه بر مسئولیتهای اجتماعی است. در همین راستا، تولیدکنندگان گل و گیاه برای احیای جنگلهای هیرکانی پیشقدم شدند و تفاهمنامهای با فعالان این حوزه بهمنظور همافزایی در طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت به امضا رسید. در گام نخست، دو مجموعه تخصصی با ۷۰ عضو فعال در حوزه تولید گل و گیاهان زینتی و غیرزینتی، ظرفیتهای گلخانهای خود را برای تولید نهالهای بومی هیرکانی پای کار آوردند.
هیرکانی، قلب تپنده فلات ایران و ریه تنفسی البرز است که مهار سیلابها و بقای کشاورزی شمال کشور را تضمین میکند. در دهههای گذشته، اتکای صرف به منابع دولتی نشان داد که بدون جلب مشارکت آگاهانه ذینفعان محلی و تشکلهای تخصصی، حفاظت از این ثروت ملی ناممکن است. همگرایی تشکلهای مردمی و گروههای مدنی با راهبردهای حمایتی دولت، حلقه مفقوده پایداری جنگلهاست؛ پیوندی که با تبدیل آگاهی بومی به کنش میدانی، نظارتهای مدنی را تقویت کرده و ضریب موفقیت طرحهای بازیابی و احیای خاک را بهطور چشمگیری بالا میبرد.
میراث باستانی در مدار احیا
پهنههای انبوه هیرکانی با درختان دیرزیست راش، بلوط، ممرز و انجیلی، پناهگاه تنوع زیستی شکنندهای هستند که در شیبهای تند البرز از غرب تا شرق امتداد یافتهاند. زخمهای کهنه ناشی از برداشتهای بیرویه، تغییر کاربری و بهرهبرداری غیرمجاز، تابآوری این اکوسیستم کهن را به بوته آزمایش گذاشته و بازندهسازی پوشش گیاهی ازدسترفته را به نیازی مبرم تبدیل کرده است.
در این میان، تلفیق دانش بومی با زیرساختهای نوین گلخانهای میتواند سرعت زادآوری طبیعی جنگل را دوچندان کند و فرصت ترمیم به خاک فرسوده بدهد. ورود بخش خصوصی به زنجیره تکثیر گونههای اندمیک، روند احیا را از انحصار نهالستانهای دولتی خارج کرده و به حرکتی گسترده و پایدار تبدیل میکند.
همافزایی سبز در نهالستانها
بهرهگیری از توان گلخانهداران نهتنها ظرفیت تولید نهالهای بومی و کمیاب را ارتقا میدهد، بلکه رفتار حرفهای تولیدکنندگان را نیز با استانداردهای بومشناختی همگام میسازد. ممانعت از برداشت خاکبرگ جنگلی و جایگزینی آن با بسترهای کشت صنعتی، تهدید فرسایش لایه زنده خاک را در کانونهای آسیبپذیر متوقف میکند. از سوی دیگر، تأمین نهال برای زراعت چوب در اراضی مستعد خارج از جنگل، انگیزه اقتصادی دستاندازی به تودههای وحشی را از میان برمیدارد و فرصت تنفس واقعی به طبیعت میدهد.
مهرداد خزاییپول، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری مازندران ـ نوشهر، در این زمینه میگوید: «تفاهمنامهای در قالب مسئولیت اجتماعی با فعالان تولید گل و گیاه برای تأمین نهالهای بومی هیرکانی امضا شد. در این همکاری، دو مجموعه با حدود ۷۰ عضو، ظرفیتهای خود را برای توسعه نهالکاری و کاهش مصرف خاکبرگ به کار میگیرند. این رویکرد به حفاظت از تنوع زیستی، تقویت زادآوری جنگل و تأمین پایدار نیازهای چوبی خارج از عرصه طبیعی کمک شایانی خواهد کرد.»
پایداری توسعه با همت جمعی
جنگلهای هیرکانی سرمایه مشترک نسلهای امروز و فردا هستند و صیانت از آنها فراتر از وظیفه یک نهاد اجرایی خاص تعریف میشود. توزیع نهالهای تولیدشده میان دوستداران طبیعت و ساکنان بومی حاشیه جنگل، حس تعلق سرزمینی را زنده ساخته و نگاه حفاظتی را در دل جوامع محلی نهادینه میکند.
هنگامی که اقتصاد سبز محلی با اهداف حفاظتی در یک راستا قرار گیرند، فشار معیشتی بر پیکره شکننده هیرکانی مهار خواهد شد. استمرار این پیوند سازنده میان جامعه، تولیدکنندگان و متولیان منابع طبیعی، گامی اثرگذار برای ماندگاری این کهنبوم ارزشمند و تحویل امانتی سرسبز به آیندگان است.
تحقق اهداف تعیین شده نیازمند پایش مستمر علمی، ارزیابی دقیق نرخ بقای نهالها پس از کاشت و ایجاد مشوقهای مالیاتی برای تولیدکنندگان متعهد است. اتصال این زنجیره به شرکتهای دانشبنیان فعال در بیوتکنولوژی گیاهی، تولید پایههای مقاوم به تنشهای زیستمحیطی را تضمین میکند. علاوه بر این، ثبت رسمی این مشارکتها به عنوان الگوهای موفق بومسازگاری میتواند اعتبارات سبز بینالمللی را نیز جذب کند. آینده زیستبوم شمال کشور در گرو تبدیل این تفاهمنامهها به پیوندی دائمی میان اقتصاد گلخانهای و پایداری سرزمینی است؛ مسیری هوشمندانه که پاسداری از این موزه کهن گیاهشناسی را با منافع اقتصادی جامعه گره میزند.
