جوان آنلاین: اربعین فقط سفری از مبدأ تا مقصد نیست، سفری است که کیفیت آن، پیش از هر کاری در ذهن انسان شکل میگیرد. زائری که با پذیرش سختیها، انتظارات واقعبینانه و آمادگی روحی قدم در این مسیر میگذارد، نهتنها با آرامش بیشتری از چالشهای پیشبینینشده عبور میکند، بلکه فرصت بیشتری برای تجربه رشد شخصیتی و معنوی خواهد داشت. دکتر ریحانه فیاض، استاد دانشگاه و درمانگر معتقد است ذهن آرام، انعطافپذیری و نگاه رشدمحور، مهمترین همراهان زائر در مسیر اربعین هستند. همراهانی که این سفر را از یک زیارت، به تجربهای ماندگار و تحولآفرین تبدیل میکنند. ماحصل گفتوگو با این روانشناس را در ادامه میخوانید.
آمادگی روحی و ذهنی پیش از سفر اربعین تا چه اندازه در کیفیت این تجربه نقش دارد؟
هر تجربه و سفر جدیدی ممکن است با چالشها و اتفاقهای پیشبینینشده همراه باشد. منظور از چالش این است که فرد با شرایطی روبهرو شود که از قبل آنها را پیشبینی نکرده است. افرادی که در چنین موقعیتهایی موفقتر عمل میکنند، از همان ابتدا این واقعیت را میپذیرند که ممکن است همه چیز دقیقاً مطابق برنامه پیش نرود و برای حل مسائل پیشبینی نشده آمادگی ذهنی دارند. در سفر اربعین نیز همین موضوع اهمیت زیادی دارد. اگر فرد تصور کند که همه چیز از قبل مشخص است، از وسیله رفتوآمد و گذرنامه گرفته تا محل اسکان، با بروز کوچکترین مشکل دچار استرس میشود. ممکن است در طول سفر بیماری پیش بیاید، محل اسکان تغییر کند یا امکانات آن مطابق انتظار نباشد. اگر از قبل احتمال وقوع چنین اتفاقاتی را پذیرفته باشیم، آرامش بیشتری خواهیم داشت و بهتر میتوانیم برای حل مسئله تصمیم بگیریم. در کنار برنامهریزی برای سفر اربعین، لازم است افراد از نظر ذهنی نیز خود را آماده کنند و بپذیرند که ممکن است با چالشهایی روبهرو شوند که نیاز به تمرکز، حل مسئله یا حتی تغییر برنامه داشته باشد. وقتی فرد با چنین آمادگی ذهنی وارد سفر میشود، در برابر اتفاقات پیشبینی نشده کمتر دچار استرس و آشفتگی میشود و بهتر میتواند شرایط را مدیریت کند. از سوی دیگر، بهتر است سفر اربعین را فقط یک سفر زیارتی نبینیم، بلکه آن را فرصتی برای رشد شخصی نیز بدانیم. عشق و ارادت به امام حسین (ع) انگیزه تحمل سختیهای مسیر را افزایش میدهد و همین تحمل آگاهانه، زمینه رشد ویژگیهایی مانند صبر، توکل، انعطافپذیری، توان حل مسئله و تابآوری را فراهم میکند. بنابراین سفر اربعین علاوه بر آثار معنوی، میتواند به رشد شخصیتی و تقویت مهارتهای روانی افراد نیز کمک کند.
با این توضیحاتی که فرمودید، زائران چگونه میتوانند با سختیها و اتفاقهای پیشبینی نشده سفر کنار بیایند؟
همانطور که در پاسخ سؤال قبل هم اشاره کردم، یکی از مهمترین عواملی که به افراد کمک میکند با سختیها و اتفاقهای پیشبینی نشده کنار بیایند، پذیرش و آمادگی ذهنی قبل از سفر است، یعنی از همان ابتدا بپذیرند که سفر اربعین ممکن است با دشواریها، تغییر برنامهها و موقعیتهایی همراه باشد که نیاز به تصمیمگیری و حل مسئله در همان لحظه دارد. نکته مهم دیگر، انعطافپذیری در برنامه سفر است. طبیعی است که هر فرد برای زمان سفر، محل اقامت و رفتوآمد خود برنامهریزی کند، اما در کنار این برنامهریزی باید آمادگی این را هم داشته باشد که شرایط ممکن است تغییر کند. شاید سفری که قرار بوده پنج روز طول بکشد، چند روز بیشتر یا کمتر شود، وسیله رفتوآمد تغییر کند یا حتی به دلیل بیماری، چند روزی استراحت یا بستری شدن در بیمارستان ضروری باشد. اگر فرد از قبل احتمال چنین تغییراتی را پذیرفته باشد، هنگام مواجهه با آنها کمتر دچار استرس میشود و بهتر میتواند شرایط را مدیریت کند. همچنین بهتر است هنگام برنامهریزی، یک بازه اطمینان بعد از سفر در نظر بگیرد تا اگر سفر به هر دلیلی طولانیتر شد، با فشار و اضطراب ناشی از برنامههای بعدی روبهرو نشود. این انعطاف و آمادگی ذهنی، آرامش فرد را در طول سفر حفظ میکند و توان او را برای مدیریت شرایط افزایش میدهد.
چه رفتارهایی باعث میشود سفر اربعین به تجربهای آرام و لذتبخش برای خود و همراهان تبدیل شود؟
سفر اربعین، پیش از هر چیز، یک سفر معنوی است و نباید با نگاه یک سفر تفریحی به آن وارد شد. اگر انتظار ما این باشد که در کنار زیارت، حتماً از امکانات، خوراکیها، همراهان یا جنبههای مادی سفر لذت ببریم، ممکن است این انتظار با واقعیتهای سفر تعارض پیدا کند و ما را از هدف اصلی دور کند. چنین نگاهی حتی میتواند مانعی برای رشد معنوی فرد باشد. بهتر است اربعین را سفری برای رشد شخصی و معنوی بدانیم. سفری که ممکن است با سختیها و محدودیتهایی همراه باشد، اما همین سختیها بخشی از مسیر این رشد هستند. لذت اصلی این سفر، یک لذت معنوی است. لذتی که در صبر، تحمل دشواریها و حرکت به سوی یک هدف ارزشمند شکل میگیرد. اگر زائر با حضور قلب، انعطافپذیری بیشتر و تلاش برای تقویت روحیه بخشش، گذشت و همدلی با همسفران وارد این مسیر شود، تجربه عمیقتری از این سفر خواهد داشت. همچنین اگر به جای تمرکز بر مشکلات، کمبودها یا رفتارهای نامناسب برخی افراد، نگاه خود را متوجه نکات مثبت و فرصتهای رشدآفرین این سفر کند، میتواند از اربعین بهره معنوی و شخصیتی بیشتری ببرد و این تجربه را به خاطرهای ماندگار و سازنده تبدیل کند.
خانوادهها و والدین برای آماده کردن فرزندان خود پیش از سفر چه نکاتی را باید در نظر بگیرند؟
در مورد فرزندان، بهویژه کودکان زیر هفت یا هشت سال، نکته بسیار مهم این است که تمام تلاش خانواده باید بر این باشد که کودک از سفر اربعین احساس لذت و خاطرهای خوش داشته باشد. در تربیت دینی، درباره کودکان این سن، هدف اصلی انس گرفتن با مفاهیم و مناسک مذهبی است. منظور از اُنس گرفتن این است که کودک در فضای مسجد، هیئت، حرم و مسیر پیادهروی اربعین حضور داشته باشد و از این حضور احساس آرامش، شادی و رضایت کند. وقتی این تجربههای خوش با نام امام حسین (ع)، کربلا و مراسم مذهبی همراه شود، این خاطرات در ذهن کودک ماندگار میشود و زمینه علاقه و گرایش او به این مسیر را در سالهای بعد فراهم میکند. در چنین شرایطی، وقتی به سنین بالاتر میرسد، با میل و انتخاب خود به این فضاها روی میآورد. به همین دلیل، والدین باید تلاش کنند تا در طول سفر، نیازهای کودک را بهخوبی تأمین کنند. اگر کودک به استراحت، خوراکی، بازی یا سرگرمی نیاز دارد، تا حد امکان آن را برایش فراهم کنند تا خسته یا بیحوصله نشود. همچنین لازم است به گرمای هوا توان جسمی و شرایط جسمانی او توجه ویژه داشته باشند. نکته مهم این است که کودک زیر هفت یا هشت سال قرار نیست سختیهای این سفر را تحمل کند. اگرچه برای یک بزرگسال، تحمل دشواریهای مسیر میتواند زمینهساز رشد معنوی و شخصیتی باشد، اما برای کودک، مهمترین هدف این است که از بودن در کنار نام امام حسین (ع) و فضای اربعین، تجربهای شیرین، امن و دلنشین در ذهنش باقی بماند.
اگر قرار باشد تنها چند توصیه روانشناختی به زائران پیش از حرکت داشته باشید، مهمترین آنها چیست؟
اگر بخواهم تنها چند توصیه روانشناختی به زائران پیش از سفر اربعین داشته باشم، مهمترین آنها این است که ابتدا ذهن خود را برای سفر آماده کنند. آمادگی روحی و ذهنی، به اندازه آمادگی جسمی و برنامهریزی سفر اهمیت دارد. توصیه دوم این است که با انتظارات واقعبینانه راهی این سفر شوند. اربعین ممکن است با گرما، خستگی، شلوغی، تأخیر، تغییر برنامه یا کمبود امکانات همراه باشد. اگر از قبل این شرایط را بپذیریم، هنگام مواجهه با آنها آرامش بیشتری خواهیم داشت و بهتر میتوانیم شرایط را مدیریت کنیم. نکته سوم، انعطافپذیری است. در چنین سفری ممکن است برنامهها بارها تغییر کنند. افرادی که انعطاف بیشتری دارند، کمتر دچار استرس میشوند و از سفر نیز رضایت بیشتری خواهند داشت. توصیه دیگر این است که مراقب حال روحی خود و همراهانشان باشند. گاهی یک لبخند، همدلی، گذشت یا کمک به یک همسفر، هم فشار روانی را کاهش میدهد و هم کیفیت تجربه معنوی سفر را بیشتر میکند. اربعین فقط یک حرکت فردی نیست؛ تجربهای جمعی است که در آن مهربانی و همدلی نقش مهمی دارند. همچنین توصیه میکنم زائران، خود را با دیگران مقایسه نکنند. هر فرد تجربه معنوی خاص خود را دارد و قرار نیست همه احساسات یا تجربههای یکسانی داشته باشند. مهم این است که هر کس با نیت خالص و حضور قلب، بهترین بهره را از این فرصت ببرد و در نهایت، به زائران میگویم که اربعین را فقط یک مقصد نبینند، بلکه آن را فرصتی برای تمرین صبر، توکل، تابآوری، انعطافپذیری و خودسازی بدانند. اگر با این نگاه وارد سفر شوند، حتی چالشها و سختیهای مسیر نیز میتوانند بخشی از تجربه ارزشمند و ماندگار اربعین باشند و زمینه رشد شخصیتی و معنوی آنها را فراهم کنند.
