جوان آنلاین: مادر که میخواهد از جایش بلند شود دختر سریع دستش را میگیرد، لباسش را انتخاب میکند، دکمههایش را میبندد و حتی قبل از اینکه مادر چیزی بخواهد لیوان آب را جلوی دستش میگذارد. پسر خانواده هم هر بار که پدر میخواهد کاری انجام دهد میگوید «شما کاری نداشته باشید خودم انجام میدهم.» همه اینها از سر محبت و نگرانی است، اما آیا مراقبت همیشه به معنای انجام دادن همه کارها به جای سالمند است؟ گاهی همین محبت اگر از حد بگذرد میتواند احساس توانمندی و استقلال را کمرنگ کند. در این باره دکتر احمد دلبری، متخصص سالمندان، رئیس انجمن علمی سالمندان ایران و استاد دانشگاه میگوید: «میتوان از یک اصل ساده «کمک به جای انجام دادن» استفاده کرد. در گفتوگو با این کارشناس درباره محورهایی همچون تغذیه و ایمنسازی خانه تا سلامت روان و شیوه درست تعامل با سالمندان میخوانید.
با افزایش سن چه تغییرات جسمی و تغذیهای مهمی رخ میدهد که خانواده باید در برنامه غذایی سالمند به آنها توجه کند؟
با بالا رفتن سن بدن از نظر فیزیولوژیکی و متابولیسمی دچار تغییراتی میشود که میتواند بر اشتها و توانایی بدن اثر بگذارد. برای مثال کاهش حس چشایی و بویایی در بسیاری از سالمندان باعث کاهش میل به غذا میشود. برای طعمدار کردن غذا میتوان از ادویههای طبیعی و خوشعطر مانند دارچین، زردچوبه و نعناع استفاده کرد، اما نباید برای خوشطعم شدن غذا به سراغ نمک زیاد رفت زیرا مصرف زیاد نمک میتواند فشار خون را افزایش دهد و مشکلات قلبی را تشدید کند. برای حفظ قدرت عضلانی نیز باید منابع پروتئینی مانند مرغ، ماهی و حبوبات در برنامه غذایی سالمند وجود داشته باشد. همچنین یبوست از مشکلات شایع سالمندان است و مصرف میوه و سبزیجات برای پیشگیری از آن اهمیت دارد. موضوع مهم دیگر کاهش احساس تشنگی در سالمندان است. ممکن است سالمند احساس تشنگی نکند، اما بدن او همچنان به آب نیاز داشته باشد. بنابراین مراقبان باید در فواصل مشخص نوشیدن آب را به او یادآوری کنند. مصرف فستفودها و غذاهای دیرهضم و پرچرب نیز باید تا حد امکان کاهش یابد. برای کاهش خطر پوکی استخوان هم باید بر مصرف مواد غذایی حاوی کلسیم و ویتأمین D مانند لبنیات کمچرب و سبزیجات برگ سبز تأکید شود.
خانواده برای ایمنسازی خانه سالمند بهویژه برای پیشگیری از زمینخوردن و آسیبهای احتمالی چه تغییرات سادهای میتواند ایجاد کند؟
قدرت تعادل در سالمندان به مرور کاهش پیدا میکند و به همین دلیل احتمال سقوط و زمینخوردن حتی بر اثر یک مانع کوچک بیشتر میشود. بنابراین خانواده باید محیط خانه را تا حد امکان ایمن کند. برای مثال فرشهای لغزنده را جمع یا زیر آنها از لایههای ضدلغزش استفاده کنند، سیمهای لوازم برقی را از مسیر رفتوآمد دور نگه دارند و روشنایی مسیرهای اصلی به خصوص مسیر اتاق تا سرویس بهداشتی، در شب مناسب باشد. حمام و سرویس بهداشتی نیز از محلهای اصلی خطر برای زمینخوردن هستند. نصب دستگیره در کنار توالت و داخل حمام، استفاده از کفپوشهای ضدلغزش و دمپایی مناسب میتواند ایمنی سالمند را افزایش دهد. اگر سالمند دچار اختلالات شناختی مانند آلزایمر یا دمانس است باید تمهیدات بیشتری برای حفظ امنیت او در نظر گرفته شود. برای مثال ورودی منزل به قفل مناسب مجهز باشد تا احتمال خروج ناخواسته و بروز حوادث کاهش پیدا کند.
خانواده تا کجا باید در امور بهداشتی و شخصی سالمند مداخله کند و چگونه میتوان بدون ایجاد احساس ناتوانی، کمک لازم را به او داشت؟
خانواده نباید به دلیل مراقبت از سالمند تمام کارهای ساده و روزمره او را بر عهده بگیرد. وقتی حتی کارهایی مانند بستن دکمه لباس یا شستن دستها را به جای سالمند انجام میدهیم ممکن است این پیام به او منتقل شود که دیگر توانایی و کارآیی لازم را ندارد. این احساس میتواند به کاهش عزتنفس، افسردگی و وابستگی بیشتر منجر شود. میتوان از یک اصل ساده یعنی «کمک به جای انجام دادن» استفاده کرد. یعنی اجازه دهیم سالمند تا جایی که توانایی دارد خودش کارها را انجام دهد و فقط در بخشهایی که واقعاً نیازمند کمک است وارد عمل شویم. حتی در امور ساده نیز بهتر است حق انتخاب را از او نگیریم. مثلاً اجازه دهیم خودش لباسش را انتخاب کند. این انتخابهای ساده کمک میکند احساس کند همچنان بر بخشی از زندگی خود کنترل دارد. نوع گفتوگو با سالمند نیز اهمیت دارد. لحن گفتوگو باید همدلانه باشد و تا حد امکان از دستور دادن پرهیز کنیم.
چه تغییرات رفتاری یا روحی در سالمندان میتواند زنگ هشدار باشد و خانواده در چه شرایطی باید موضوع را با پزشک یا متخصص در میان بگذارد؟
بسیاری از خانوادهها تصور میکنند تغییرات رفتاری و روحی بخشی طبیعی از سالمندی است در حالیکه این تغییرات همیشه ناشی از افزایش سن نیست و گاهی میتواند نشانه یک اختلال جسمی یا روانشناختی باشد. بنابراین خانواده باید نسبت به تغییرات محسوس و غیرمعمول حساس باشد و آنها را به سادگی به حساب سالمندی نگذارد. مثلاً اگر فردی که همیشه اجتماعی بوده ناگهان گوشهگیر شود یا فردی آرام به شکل ناگهانی دچار بیقراری و عصبی شدن شود نباید از کنار آن گذشت. این تغییرات میتواند نشانه افسردگی یا اضطراب باشد و نیاز به بررسی تخصصی داشته باشد. فراموشیهای غیرعادی نیز باید مورد توجه قرار گیرد مثل فراموش کردن مسیرهای آشنا، گم کردن اسامی نزدیکان یا گیج شدن درباره زمان و مکان. این موارد میتواند از نشانههای احتمالی اختلالات شناختی یا زوال عقل باشد و باید ازسوی متخصص بررسی شود. تغییر در الگوی خواب و اشتها نیز مهم است. بیخوابی طولانیمدت، خواب بیش از حد معمول یا از دستدادن ناگهانی اشتها میتواند با مشکلات متابولیک، بیماریهای زمینهای یا حتی افسردگی مرتبط باشد. بنابراین در چنین شرایطی خانواده باید موضوع را جدی بگیرد و برای بررسی و پیگیری پزشکی اقدام کند.
آیا برای سلامت روان سالمند، صرف حضور اعضای خانواده در کنار او کافی است یا نوع و کیفیت تعامل نیز اهمیت دارد؟
صرف حضور فیزیکی همیشه کافی نیست. اگر در کنار سالمند باشیم، اما گفتوگویی شکل نگیرد و ارتباط مؤثری برقرار نشود ممکن است او همچنان احساس تنهایی کند. برای داشتن ارتباطی گرم و مؤثر باید با سالمند صحبت کنیم و مهمتر از آن از او نظر بخواهیم. وقتی در تصمیمهای کوچک زندگی با او مشورت میکنیم به او این پیام را میدهیم که هنوز در زندگی خانواده نقش مهمی دارد و برای ما ارزشمند است. سالمندان معمولاً خاطرات زیادی برای گفتن دارند. وقتی خاطرات قدیمی خود را تعریف میکنند حتی اگر آن را چندمین بار شنیده باشیم بهتر است با دقت به صحبتهایشان گوش دهیم. همین توجه و شنیده شدن میتواند حمایت مهمی برای سلامت روان سالمند باشد. مراقبان همچنین میتوانند زمینه مشارکت فعال سالمند را از طریق بازگویی خاطرات فراهم کنند. برای مثال با دیدن عکسهای قدیمی از او درباره افراد و اتفاقهای آن دوره سؤال کنند. این کار هم فرصتی برای گفتوگو و ارتباط عاطفی ایجاد میکند و هم به سالمند کمک میکند احساس کند همچنان عضوی فعال و ارزشمند در خانواده است.
