جوان آنلاین: جنگ، پیش از آنکه در حافظه تاریخ با نام عملیاتها، تحلیلهای سیاسی و تصاویر ویرانی ثبت شود، در زندگی آدمهایی جریان پیدا میکند که ناگهان ریتم عادی روزهایشان از هم میپاشد. آدمهایی که شاید هیچ نسبتی با میدان نبرد نداشته باشند، اما ناخواسته درگیر اضطراب، ترس و فقدان میشوند. در چنین موقعیتهایی، دوربین مستندساز میتواند بهجای حرکت در مسیر روایتهای رسمی و کلیشهای، به جزئیات زندگی انسانهایی نزدیک شود که کمتر دیده میشوند؛ همان چهرههایی که حقیقت جنگ را در تجربه زیسته خود حمل میکنند.
سینمای مستند ایران از جنگ ۱۲ روزه تا به امروز به بازنمایی حوادث و روایتها پرداخته و حالا معصومه کیانی در تازهترین تجربه مستندسازی خود، تلاش کرده از زاویهای متفاوت به «جنگ رمضان» نزدیک شود؛ زاویهای که نقطه تمرکزش انسانهایی هستند که زیر سایه آن زندگی کردهاند.
کیانی که بخش عمده فیلمبرداری این پروژه را در تهران انجام داده، در خلال روزهایی که خود نیز از نزدیک با فضای ملتهب آن دوران مواجه بوده، تلاش کرده روایتش را بر مشاهده مستقیم و مواجهه بیواسطه بنا کند. مستندی که اکنون بخش زیادی از مراحل تصویربرداریاش پشت سر گذاشته شده و وارد مرحله انتخاب راشها و تدوین شده است، میکوشد با فاصله گرفتن از روایتهای شعاری، تصویری انسانیتر از جنگ ارائه دهد؛ روایتی که بیش از هر چیز بر رنج آدمهایی تمرکز دارد که ناخواسته در متن بحران قرار گرفتهاند.
نمادی از مردم ایران
کیانی در تازهترین اثر خود به «جنگ رمضان» از منظر انسانهای عادی نگاه کرده است؛ مردمی که بهگفته او میتوانند نماد تمام ایران باشند. به گفته کارگردان، تصویربرداری این اثر تا حد زیادی انجام شده و به مرحله تدوین نزدیک است. مستند او تولید مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است و تصویربرداریاش را حامد باقری انجام داده است.
معصومه کیانی از مستندسازان سینمای ایران، درباره موضوع جدیدترین اثر خود که راجع به جنگ رمضان است، به «جوان» گفت: سوژه این اثر، سوژهای انسانمحور است و شخصیتهایی را مورد پرداخت قرار دادهام که میتوانند نماد مردم ایران باشند؛ مردمی که در جنگ دستخوش آسیبهایی شدهاند. وقتی کسی تصویر آنها را ببیند، درمییابد این افراد چقدر بیگناه درگیر این ماجرا شدهاند و فکر میکنم دیدن این تصاویر دل هر کسی را به درد میآورد و موجب رنجش خاطر و تأثر هر مخاطبی میشود. قطعاً نگاه مخاطب تغییر خواهد کرد که چرا این آدمها باید درگیر جنگ شوند و شکل زندگی و جانشان آسیب ببیند. با انسانهایی مواجه بودم که تلاش کردم با آنها دیدارهایی داشته باشم و تصاویرشان در این فیلم حضور دارد. به نظرم آنها میتوانند نماد کل جامعه ما باشند، چون بههرحال همه درگیر شدند، هرچند شدت این درگیری برای برخی بیشتر بود.
تهران لوکیشن اصلی مستند
کیانی با اشاره به آنکه محل تصویربرداری این مستند در تهران بوده است، بیان کرد: لوکیشن اصلی به این دلیل تهران بود که در آن شرایط در تهران حضور داشتم و بخش عمده ایام آن دوران در تهران گذشت. بخش بزرگی از کار برای کامل شدن، در همین شهر انجام شد. البته شهرهای دیگر هم درگیر این مسئله شدند و ما به آنها هم پرداختهایم که بهمرور در همان زمان و اکنون کاملتر میکنیم. دلیل اینکه بخش زیادی در تهران گذشت این بود که در خانه و محل اقامت خودم حضور داشتم، بیشتر درگیر میشدم، از نزدیک میدیدم و دسترسی داشتم.
کیانی با بیان آنکه بخش زیادی از تصویربرداری انجام شده است، گفت: بخش اعظم تصویربرداری انجام شده یا حتی تمام شده محسوب میشود. اکنون در مراحلی هستم که بررسی میکنم اگر آرشیوی وجود دارد که بتواند کار را کاملتر کند، به آن اضافه کنم؛ آرشیوی که معمولاً در دسترس نبوده، یا باز نشده بود، یا در مکانی قرار داشت که در آن لحظه قابل تهیه نبود. گاهی بخشهایی از صحنهها اصلاً نباید درگیر میشدند، اما منطقهای مجاور آن درگیر شده و طبیعتاً من پیش از بحران نمیدانستم که چنین اتفاقی رخ میدهد. به همین دلیل بعضی بخشهای آرشیوی باقی مانده است. بنابراین بخش تصویربرداری کارهای دیگر انجام شده و وارد مرحله انتخاب راشها و آغاز تدوین شدهام.
فاصله گرفتن از روایتهای کلیشهای
این مستندساز درباره چرایی انتخاب این سوژه و پرداخت به جنگ رمضان بیان کرد: مثل هر انسان دیگری، فیلمسازان هم با حساسیت بیشتری درگیر ماجرا میشوند. همان روزهای اول و دوم که سپری شد، واقعاً وضعیت به گونهای بود که نمیشد بیتفاوت بود. همه مردم، شاهد اتفاقاتی بودیم که اصلاً نمیشد نادیدهشان گرفت. احساسات آدم بهمراتب شدیدتر درگیر میشد، وقتی هموطن خودت درگیر این قضایا شده و خاک کشورت آسیب دیده است. این موضوع برای کسی که کشورش را دوست دارد شوخیبردار نیست. برای من هم همینطور بود. احساس کردم باید اقدامی انجام داد، چون در تاریخ ما بارها اتفاق افتاده که یک غفلت باعث بروز حادثهای عجیب شده است. با فراز و نشیبهای تاریخ و فرهنگ خودمان آشناییم و دلم نمیخواست چنین اتفاقی برای کشورم بیفتد. درباره مردم کشورم نیز همین حس را داشتم. از صمیم قلب فکر میکردم نباید اجازه داد این آسیبها دوباره تکرار شود.
معصومه کیانی در پایان با اشاره به آنکه فیلمسازان میتوانند راوی انسانیت در زمان جنگ باشند، گفت: ما باید تلاش کنیم با نگاههای امروزی و در تعامل با سینمای دنیا، ساختارهایی را که هر کدام از ما و همکارانمان در دست گرفتهایم درست پردازش کنیم تا روایت از حالت کلیشهای فاصله بگیرد. این همان موضوعی است که میگویند در جنگ روایتها نباید عقب بمانیم. به نظر من، مسئله بسیار مهمی است و هر یک از ما میتوانیم راوی انسانیت در دل جنگ باشیم.
