جوان آنلاین: نسل چهارم انقلاب اسلامی بیش از آنکه درگیر تردید نسبت به اصل انقلاب باشد، با پرسشی جدی درباره نسبت ارزشهای انقلاب با واقعیتهای امروز جامعه روبهرو است؛ پرسشی که اگر درست شنیده و تحلیل شود، میتواند به یکی از مهمترین ظرفیتهای رویش انقلابی در دهههای آینده تبدیل شود. حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی ذوعلم، رئیس اندیشگاه بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی معتقد است بخش قابل توجهی از جوانان امروز نهتنها به ارزشهای انقلاب باور دارند، بلکه نقد اصلیشان ناظر به فاصله میان این ارزشها و فرایندهای اجرایی و حکمرانی است.
دکتر علی ذوعلم در گفتوگو با «جوان» در تبیین وضعیت انتقال ارزشهای انقلاب اسلامی به نسلهای جدید، بر این نکته تأکید میکند که برداشت رایج از گسست نسلی در بسیاری از موارد دقیق نیست. به گفته او، ارزشهای اساسی انقلاب اسلامی تا حد زیادی به نسلهای بعدی منتقل شده و در ارتباط با نسل چهارم انقلاب، با طیفی مواجه هستیم که به صورت جدی به اصل انقلاب و آرمانهای آن معتقد است. مسئله اصلی از نگاه این نسل، نه کهنهشدن ارزشها، بلکه محققنشدن آنها در واقعیت میدانی جامعه است.
رئیس اندیشگاه بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی با اشاره به تنوع برداشتها از مفهوم «ارزشهای انقلاب» توضیح میدهد که گاهی تصور میشود این ارزشها بهدرستی در ذهن جوانان شکل نگرفته، در حالی که اگر معیار را همان ارزشهای دینی و انسانی مطرحشده در بیانیه گام دوم انقلاب قرار دهیم، تصویر متفاوتی به دست میآید. او میگوید: این ارزشها، از جمله عدالت، آزادی، استقلال، معنویت و اخلاق، نهتنها برای جوانان امروز بیاعتبار نشدهاند، بلکه همچنان مطلوب و زندهاند و تلقی غالب جوانان این نیست که این ارزشها متعلق به گذشتهاند، بلکه این است که ساختارهای اجرایی و فرایندهای حکمرانی با این ارزشها هماهنگی لازم را ندارند.
ذوعلم تحقق «رویشها» در تربیت نسل انقلابی را نیازمند چند پیششرط اساسی میداند. نخستین شرط، آشنایی عمیقتر جوانان با تاریخ انقلاب اسلامی است. او معتقد است: این آشنایی نباید به نقلهای صرف، کتابهای درسی یا بازگوییهای کلیشهای محدود شود، بلکه نیازمند زبان هنر و روایتهای خلاقانه است. به باور او، تاریخ انقلاب ظرفیتهای فراوانی برای بازآفرینی هنری دارد؛ ظرفیتی که میتواند از مسیر سینما، مستند، پویانمایی، ادبیات داستانی و دیگر قالبهای هنری، ارتباطی زنده و معنادار با نسل جدید برقرار کند.
نکته دوم از نگاه رئیس اندیشگاه بیانیه گام دوم، مشارکت دادن جوانان در تحلیل انقلاب و روایت آن است. او تأکید میکند که نسل جوان باید نهفقط مخاطب، بلکه راوی و تحلیلگر انقلاب باشد. در حال حاضر، طیف گستردهای از جوانان مؤمن و انقلابی در عرصههای مختلف اجتماعی، فرهنگی و حتی مدیریتی فعالند، اما زمینه لازم برای مواجهه عمیق آنها با حقایق تاریخی انقلاب و تحلیل انتقادی آن کمتر فراهم شده است. این در حالی است که مشارکت فعال در فهم و روایت انقلاب، احساس تعلق و مسئولیت را در جوانان تقویت میکند.
ذوعلم به صراحت از ضرورت پرداختن به کاستیها سخن میگوید و معتقد است این موضوع نهتنها تهدید نیست، بلکه بخشی از فرایند تربیت انقلابی به شمار میرود. او با استناد به بیانیه گام دوم انقلاب یادآور میشود که رهبر انقلاب بهصراحت از بیعدالتی و تبعیض بهعنوان واقعیتهای موجود یاد کرده و وضعیت فعلی را از منظر شاخصهای عدالت، مطلوب ندانستهاند. به گفته او، این نقد دقیقاً همان دغدغهای است که بسیاری از جوانان امروز با آن زندگی میکنند و نادیده گرفتن آن، به فاصلهگرفتن بیشتر نسلها منجر میشود.
در بحث آزادی و عقلانیت انتقادی نیز رئیس اندیشگاه بیانیه گام دوم انقلاب بر این نکته تأکید دارد که دیدگاههای رهبر انقلاب در این زمینه سالها پیش مطرح و توصیههای روشنی ارائه شده است، اما در برخی لایههای نخبگانی و مدیریتی، این دیدگاهها بهدرستی شنیده نشده و التزام عملی لازم نسبت به آنها شکل نگرفته است. به باور او، رسانهها نیز در بازتاب این نگاه عمیق و راهبردی، نقش خود را بهدرستی ایفا نکردهاند.
ذوعلم با تأکید بر فطری بودن ارزشهای انقلاب اسلامی میگوید: ارزشهایی مانند آزادی، استقلال، معنویت و اخلاق، ریشه در فطرت انسان دارند و به همین دلیل، جاودانه و پایدارند. از این منظر، مسئله اصلی انتقال این ارزشها نیست، بلکه فراهمکردن بسترهای تربیتی و اجتماعی برای شکوفایی آنهاست. او معتقد است: نظام آموزشی کشور در این زمینه عملکرد مطلوبی نداشته و توجه کافی به این ارزشها نشان نداده است.
به گفته رئیس اندیشگاه بیانیه گام دوم انقلاب، مهمترین بستر تربیت نسلها، ابتدا خانواده و سپس نظام آموزشی و مدرسه است. دانشآموزان ۱۲ سال از عمر خود را در مدرسه میگذرانند، اما سیستم آموزشی همچنان آموزشمحور باقی مانده و به ابعاد تربیتی توجه کافی نکرده است، حتی در حوزه تربیت نیز تمرکز غالب بر اخلاق فردی بوده و تربیت اجتماعی و سیاسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. او تأکید میکند که انتقال ارزشهای انقلاب به نوجوانان، بدون تحول جدی در نظام آموزشی، امکانپذیر نخواهد بود.
در ادامه این گفتوگو، ذوعلم به مسئله تبیین بیانیه گام دوم انقلاب برای نسلهای جدید میپردازد و چهار نهاد رسانه، صداوسیما، آموزش عالی و حوزههای علمیه را از بازیگران اصلی این عرصه میداند. به گفته او، هرچند در این حوزه اقداماتی انجام شده، اما فاصله قابل توجهی تا نقطه مطلوب وجود دارد. او معتقد است بیانیه گام دوم نیازمند بازخوانی عمیق و مستمر است و برخی ابعاد آن امروز، پس از گذشت چند سال، روشنتر شده است.
رئیس اندیشگاه بیانیه گام دوم انقلاب با اشاره به آثار صدور این بیانیه میگوید: این متن راهبردی موجب تحرک بیشتر جوانان شده و نشانههای آن را میتوان در افزایش حضور جوانان در مجلس، دولت شهید آیتالله رئیسی و دولت فعلی مشاهده کرد. هرچند این حضور هنوز به سطح مطلوب نرسیده، اما فضای کلی تغییر کرده و میدان بیشتری برای نقشآفرینی نسل جوان فراهم شده است.
ذوعلم با اشاره به تجربههای اخیر کشور، از جمله نقشآفرینی جوانان در مواجهه با تهدیدات امنیتی و حوادث تروریستی، تأکید میکند که این نقشها در آینده پررنگتر خواهد شد. او فعالیتهای جوانان امروز را به نهالهایی تشبیه میکند که در سالهای آینده به درختانی تنومند تبدیل خواهند شد و ثمر خواهند داد.
در پاسخ به این پرسش که آیا صرف سپردن مسئولیت میتواند تعلق جوانان به انقلاب را تقویت کند، ذوعلم توضیح میدهد که مسئولیتپذیری و تعلق خاطر، رابطهای دوسویه دارند. هرچه جوانان آمادگی و جسارت بیشتری برای پذیرش مسئولیت پیدا کنند، تجربه و تعلق آنها عمیقتر میشود و هرچه میدان عمل بیشتری در اختیارشان قرار گیرد، این چرخه تقویت خواهد شد. در عین حال، او تأکید میکند که جوانان دغدغهمند نباید منتظر فراهمشدن همه شرایط بمانند و خود باید پیشگام ورود به میدان باشند.
رئیس اندیشگاه بیانیه گام دوم انقلاب در پایان، جوانگرایی را مفهومی فراتر از سن میداند و آن را ناظر به روحیه، انگیزه و شور انقلابی معرفی میکند. به گفته او، جوانگرایی به معنای کنارگذاشتن تجربه پیشکسوتان نیست، بلکه تلفیق توان فکری و عملی جوانان با دانش و تجربه افراد باتجربه است. او تأکید میکند: اگر قرار است تحول جدی و عمیقی در مسیر انقلاب رقم بخورد، این تحول باید از اصلاح فرایند تربیت ۱۲ ساله در آموزشوپرورش آغاز شود؛ جایی که آینده انقلاب، آرام و پیوسته شکل میگیرد.
