جوان آنلاین: یک دروغ، اگر یکبار گفته شود، شاید شنیده نشود، اما اگر هر روز، از زاویهای تازه، با تصویر، ویدئو، موسیقی و روایتهای احساسی تکرار شود، کمکم از یک ادعا عبور میکند و به «باور» تبدیل میشود. ذهن انسان، وقتی مدام در معرض یک پیام واحد قرار میگیرد، آن را به عنوان واقعیت میپذیرد، حتی اگر ریشهای در حقیقت نداشتهباشد. شبکههای اجتماعی دقیقاً بر همین سازوکار ذهنی سوار شدهاند، جایی که خوراک فکری، آرام و مستمر، به افکار عمومی تزریق میشود و احساسات، پیش از عقل، جهت میگیرند.
اینستاگرام سالهاست با همین منطق در بزنگاههای اجتماعی و آشوبها نقشآفرینی کردهاست، اما سؤالی که مطرح میشود، این است که آیا واقعاً میتوان باور کرد شبکهای جهانی، با این حجم از قدرت اثرگذاری، بهصورت رایگان در اختیار میلیونها ایرانی قرار گرفتهباشد، بیآنکه به دنبال هیچ منفعتی باشد؟! منفعتی که رد آن را باید نه در جیب کاربران، بلکه در ذهن و باور آنها جستوجو کرد.
جذابیتهای بیپایان و دامهایی که دیده نمیشوند
پرواضح است که شبکههای اجتماعی، بهویژه اینستاگرام، به بخشی جداییناپذیر از زندگی نوجوانان و جوانان تبدیل شده است. هر چند این فضا، فرصتهای اقتصادی را مهیا کرده، اما از سوی دیگر، توانایی تسخیر ذهن کاربران را دارد و میتواند افکار و رفتارهایشان را جهت دهد؛ موضوعی که بارها و بارها به ضرر منافع کشورمان تمام شدهاست.
تحلیل رسانهها نشان میدهد که در جریان اغتشاشات اخیر نیز، بخشی از پستها و پیامهای اینستاگرامی نوجوانان و جوانان را ترغیب به حضور در خیابانها کرده و نقش مهمی در شکلدادن به احساسات جمعی و تصمیمات آنها داشتهاشت؛ موضوعی که به روشنی نشان میدهد جذابیت ظاهری شبکههای اجتماعی تنها بخشی از تأثیر آنهاست و تسلط روانی و جهتدهی ذهن کاربران، اثرات بلندمدتی بر سبک زندگی و رفتارهای اجتماعی دارد.
این در حالی است که بسیاری، همچنان نسبت به آسیبهای این دسته از شبکههای اجتماعی، بهویژه اینستاگرام ناآگاه هستند یا حتی آن را انکار میکنند، اما واقعیت این است که این فضا، با تمام جذابیتهایش، تأثیرات روانی عمیقی روی افراد میگذارند. اگر چه هنوز برخی نمیخواهند آن را بپذیرند!
تهدیدات نهفته در دنیای دیجیتال
محسن پوراحمد خمینی، کارشناس ارشد رشته روانشناسی اسلامی در گفتوگو با «جوان» به تحلیل اثرات محیطهای مختلف و شبکههای اجتماعی بر رفتار و نگرش افراد میپردازد.
او مفهوم تأثیر وضعی را در فرهنگ دینی توضیح میدهد و بیان میکند که این اثرات به طور غیرمستقیم در فرد ایجاد میشود: «در فرهنگ دینی، موضوعی با عنوان «تأثیر یا اثر وضعی» داریم؛ یعنی اگر در محیطی قرار بگیریم، غذایی تناول کنیم، چیزی بشنویم یا حتی مصرف کنیم، علاوه بر تأثیر مستقیم، یک تأثیر وضعی و غیرمستقیم نیز در ما ایجاد میشود.»
پوراحمد خمینی مثالهایی برای روشنشدن این مفهوم میآورد: «فرض کنید فردی سیگاری نیست، اما در محیطی قرار میگیرد که همه افراد آن محیط اهل دود، سیگار یا قلیان هستند. در این شرایط، ممکن است کسی به او تعارف هم نکند که «یک نخ سیگاری بکش» یا «یک پوک بزن»، اما به مرور زمان قبح این موضوع برای فرد شکسته میشود و کمکم تمایل او به این رفتار بیشتر میشود.»
او همچنین میگوید که این نوع تأثیرات نهتنها در دنیای واقعی، بلکه در فضای مجازی نیز وجود دارند. بهویژه شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام و تلگرام که محیطهای مبتذل و نامناسب دارند.
این کارشناس ارشد رشته روانشناسی اسلامی همچنین توضیح میدهد که در دنیای دیجیتال، نوجوانان بهویژه به دلیل هیجانات و کنجکاویهای سنشان، به راحتی تحتتأثیر محیطهای مجازی قرار میگیرند و دچار مقایسههای نادرست و حتی کاهش اعتماد به نفس میشوند: «اکثر کسانی که در این شبکههای اجتماعی هستند، نوجوانان و جوانان زیر ۲۰ سال هستند که به اقتضای سنشان دنبال هیجان و احساس هستند و دنبال منطق نیستند.»
پوراحمد خمینی به تجربههای منفی از حضور نوجوانان در فضای مجازی نیز اشاره میکند: «در فتنه اخیر، بسیاری از نوجوانان بهدلیل حضور در پیامرسانها و بازیهای آنلاین مستهجن، تحتتأثیر هیجانات قرار گرفته و رفتارهای خشونتآمیز از خود نشان دادند.»
او درباره تأثیرات منفی ماهواره و شبکههای اجتماعی خارجی بر خانوادهها میگوید: «برخی افراد میگویند اینستاگرام و ماهواره برای ما سود دارد و حتی در آن فعالیتهای اقتصادی انجام میدهند، اما باید توجه کنیم که باید ببینیم سود این امر بیشتر است یا ضرر آن. آیه ۲۱۹ سوره بقره میفرماید: «مردم از شراب و قمار از تو میپرسند، تو به آنها بگو که شراب و قمار گناه بزرگ است و سودهایی برای مردم وجود دارد، اما گناه هر دو از سودشان بیشتر است.» پوراحمد خمینی ادامه میدهد: «ما نمیگوییم که اینستاگرام و تلگرام صددرصد بد هستند، اما باید از خود بپرسیم که آیا سود آنها از ضررشان بیشتر است؟» او به اثرات منفی این رسانهها بر فرزندان اشاره میکند و میگوید که این تأثیرات بهویژه زمانی نمایان میشود که فرزندانی که تحت کنترل این رسانهها قرار گرفتهاند، به تدریج به رفتارهای ناهنجار عادت میکنند. پوراحمد خمینی به لزوم حمایت از پیامرسانهای داخلی و توجه به فضای فرهنگی و دینی در این فضاها اشاره میکند: «مسئولان باید برنامههایی طراحی کنند که کمترین آسیب به کسبوکارها و فضای اینترنتی وارد شود و در سکوهای داخلی این حفاظت انجام شود تا از تهاجم فرهنگی و اعتقادی جلوگیری شود.»
او همچنین معتقد است که تلگرام و اینستاگرام بهعنوان گامهای مهم در مقابله با آسیبهای فرهنگی باید برای همیشه بسته شوند: «وقتی بچهها در فضای مجازی به این شبکههای اجتماعی معتاد شوند و تأثیر منفی بگیرند، بعدها باید خودمان را سرزنش کنیم که چندان سودی ندارد. بدون شک کودکان و نوجوانان در محیط خوب، خوب تربیت میشوند و در محیط بد، بد.»
نامه ۷۴۶ استاد دانشگاه به سران قوا
آنچه بسیاری از کارشناسان از منظر روانشناسی و تربیتی درباره اثرگذاری پنهان فضای مجازی هشدار میدهند، حالا در سطحی گستردهتر، به دغدغهای در میان جامعه دانشگاهی کشور تبدیل شدهاست. به تازگی ۷۴۶ نفر از اعضای هیئت علمی دانشگاهها و جامعه علمی کشور با امضای بیانیهای خطاب به سران قوا و اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی، خواستار مدیریت فوری فضای مجازی و تقویت پیامرسانهای داخلی بهعنوان ضرورتی برای حفظ امنیت ملی شدهاند.
امضاکنندگان این بیانیه با اشاره به ناآرامیها و اقدامات تروریستی اخیر، تأکید کردهاند شواهد عینی نشان میدهد پیامرسانها و پلتفرمهای خارجی در آموزش، هدایت و پشتیبانی جریانهای خشونتطلب و ایجاد ناامنی نقش مؤثری ایفا کردهاند، نقشی که به گفته آنها، از مسیر هدایت ذهنی، القای مستمر محتوا و سازماندهی در بستر اینترنت محقق شدهاست.
در این بیانیه، ضمن هشدار نسبت به تداوم «ولنگاری فضای مجازی»، از مسئولان ذیربط خواسته شده با فراهمکردن بستر پیشرفت و استفاده حداکثری از نرمافزارهای داخلی، در نخستین گام، استفاده از پلتفرمها و پیامرسانهای خارجی را در ادارات، سازمانهای دولتی، دانشگاهها و مراکز آموزشی و درمانی ممنوع اعلام کنند. همچنین لزوم مسدودسازی پیامرسانهایی که به صورت مستقیم در آموزش و پشتیبانی اقدامات تروریستی نقش داشتهاند، از جمله اینستاگرام، یادآوری شدهاست.
جامعه علمی کشور در پایان این بیانیه هشدار داده که بیتوجهی و عدم مداخله به موقع در مدیریت فضای مجازی، میتواند زمینهساز تکرار خشونت، ناامنی و تهدید امنیت ملی شود، موضوعی که از نگاه آنها، مصداقی از قصور در حفظ نظم عمومی و امنیت جامعه تلقی خواهد شد.
به گزارش «جوان»، فضای مجازی، فقط یک ابزار ارتباطی نیست، محیطی است که بیصدا تربیت میکند، قبح میشکند و باور میسازد. همانطور که روانشناسان از «اثر وضعی» محیطها میگویند و دانشگاهیان نسبت به پیامدهای امنیتی آن هشدار میدهند، یک حقیقت بیش از پیش خودنمایی میکند، اینکه هیچ رسانهای بیطرف نیست و هیچ سکوی قدرتمندی، بدون هدف رایگان و رها نمیشود! بدون شک دیگر پرسش امروز این نیست که شبکههای اجتماعی تأثیر دارند یا نه، بلکه مسئله این است که چه کسی این تأثیر را مدیریت میکند و ذهن نسل آینده را در اختیار خود میگیرد؟!
