در برنامههای دوم تا ششم توسعه قوانین متعددی درباره تحویل حجمی آب به بخش کشاورزی مطرح شده است تا میزان مصرف آب در این بخش کاملاً شفاف شود، اما در طول این سالها وزارت نیرو به این تکلیف قانونی خود عمل نکرده است. اکنون وزارت نیرو مدعی است، حدود ۸۲میلیارد مترمکعب آب در بخش کشاورزی مصرف میشود، در حالی که با توجه به خشک شدن چاهها و قنوات میزان آب در اختیار بخش کشاورزی کاهش یافته است. اکنون تحویل حجمی آب مطالبه جدی وزارت جهاد کشاورزی است که به دلایل نامعلومی از سوی وزارت نیرو جدی گرفته نمیشود. معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی میگوید: اگر آب به صورت حجمی در اختیار کشاورزان قرار گیرد، به راحتی میتوانیم برای تولید محصولات اقتصادی و آببر برنامهریزی کنیم و بر اساس آب تحویلی به کشاورزان و بهرهبرداران، محصول تحویل بگیریم.
امروزه با توجه به بحران کمبود شدید منابع آب برای تولیدات کشاورزی موضوع صرفهجویی واقعی آب در کشاورزی مطرح شده است. بسیاری از کارشناسان و محققان علوم آب دریافتهاند راهکارهایی که در حال حاضر برای استفاده بهینه و صرفهجویی آب استفاده میشوند (افزایش راندمان آبیاری و حتی افزایش بهرهوری آب) بر توسعه سامانههای نوین آبیاری به اصطلاح صرفهجو تکیه دارند. هر چند برخی همین سامانههای آبیاری نوین را قبول ندارند و آن را دلیلی برای فقر آبهای زیرزمینی و افزایش مصرف آب در بخش کشاورزی میدانند. اکنون این سؤال مطرح میشود که آیا با تاخت و تاز به مصرف آب در بخش کشاورزی و زیر سؤال بردن آبیاری نوین میتوان به توسعه بخش کشاورزی و خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک که تکلیف قانونی است، دست یافت؟
سالهاست میزان مصرف آب در بخش کشاورزی به مناقشهای میان وزارتخانههای جهاد و نیرو تبدیل شده است. وزارت نیرو مدعی است مصرف آب کشاورزی سالانه حدود ۸۲میلیارد مترمکعب است، در حالی که وزارت جهاد کشاورزی این عدد را قبول ندارد. بر اساس تحقیقات بخش مهندسی فنی، تحقیقات و آب و خاک که روی ۳۸ محصول انجام شده ۷۰میلیارد مترمکعب در بخش کشاورزی مصرف میشود. سالانه این عدد به دلیل بروز خشکسالی، نصف شدن حجم آب چاهها و قنوات کاهش مییابد، اما وزارت نیرو به جای بهروزرسانی اعداد و ارقام خود بر آمارهای سالهای گذشته استناد میکند و آدرس غلط میدهد.
وزارت جهاد کشاورزی که مسئولیت توزیع آب، تولید محصولات کشاورزی و قوت غالب کشور را به عهده دارد، تلاش میکند با برنامهریزی و سرمایهگذاری در سیستمهای نوین آبیاری، تولید بذر مقاوم، تعیین الگوی کشت و اجرای کشاورزی قراردادی تولید را بهینه و مصرف آب را کاهش دهد.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی در نشست خبری با رسانهها بر مطالبه جدی وزارت جهاد از وزارت نیرو تأکید میکند و میگوید: تحویل آب به صورت حجمی موضوعی است که در برنامههای بلندمدت اقتصادی کشور از برنامه دوم تا ششم بر آن تأکید شده است. در این اسناد و احکام، وزارت نیرو مکلف شده است با همکاری جهاد کشاورزی نسبت به تحویل حجمی آب به بخش کشاورزی اقدام کند. نمیشود که محصول را به ازای کیلوگرم تولید کنیم، اما ورودی مهمترین نیاز برای سیستم تولید حجمی نباشد.
صفدر نیازینیارکی میافزاید: وقتی به کشاورز میگوییم فلان محصول آببر را نکارد و محصول دیگری جایگزین کند، اولین سؤالش این است که «چه حجم آب در اختیارم قرار میدهید؟»، وزارت جهاد به عنوان متولی تولید باید بداند در چه مکانی چه حجم آب تحویل میگیرد که بر آن اساس بتوانیم الگوی کشت برنامهریزی کنیم، البته برای این منظور، جلسات مکرری هم تشکیل شده است. در خراسانرضوی و خراسانجنوبی ۹۰ درصد آب کشاورزان حجمی داده میشود و این نشانگر این است که در سایر استانها هم میتوان همین روند را ادامه داد.
نیازی درباره پیگیری این موضوع میگوید: وزیر سابق جهاد کشاورزی قبلاً نامهای به وزیر نیرو نوشت و موضوع تحویل آب حجمی را مطالبه کرد. اخیراً پاسخ نامه به دستم رسیده است. در این نامه وزارت نیرو به تأمیننشدن مبالغ ریالی برای اجرای این پروژه اشاره و شروطی تعیین کرده است. وزارت نیرو اصرار دارد آب را به صورت حجمی به نظامهای مشارکتی تحویل میدهد که مورد تأیید این وزارتخانه باشد! باید تشکلهای کشاورزی و بهرهبرداران در کلاسهای آموزشی مورد نظر وزارت نیرو شرکت کنند تا بتوانند این تأییدیه را بگیرند...
وی با بیان اینکه بیش از ۵۰۰هزار حلقه چاه، حدود ۲۰۰سد و ۴۱هزار قنات در کشور داریم، تصریح میکند: اینها باید منابع آبشان مشخص شود و اینکه چه حجمی از آب در اختیار بخش کشاورزی قرار میگیرد و ما مطمئنیم این ۸۲میلیارد مترمکعب که وزارت نیرو مطرح میکند، دقیق نیست.
برقدار کردن چاههای مجاز و تعطیلی غیرمجازها
معاون وزیر جهاد کشاورزی تأمین برق حدود ۱۵۰هزار حلقه چاه را که سوخت فسیلی گازوئیل مصرف میکنند از طرحهای روی زمین مانده عنوان میکند و میگوید: قرار بود وزارت نیرو چاههای کشاورزی را برقی کند، اما این کار را انجام نداده است. سالانه ۵میلیارد لیتر گازوئیل در موتورآب چاهها استفاده میشود که یارانه این میزان سوخت هزینه زیادی را به بخش کشاورزی تحمیل میکند.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی تأکید میکند: با نصب کنتور هوشمند در مزارع موافقیم و از طرفی وزارت نیرو باید چاههای غیرمجاز را تعیین تکلیف کند. وی در پاسخ به این سؤال که برخی کارشناسان معتقدند آبیاری تحت فشار باعث کاهش مصرف نمیشود و باید به جای توسعه طرحهای آبیاری تحت فشار استفاده از کنتور هوشمند سر مزارع جدی گرفته شود، میافزاید: ما با نصب کنتور هوشمند بر سر مزارع موافقیم و بر این کار اصرار داریم. بارها نیز موافقت خود را در این باره اعلام کردهایم که در کل کشور باید روی چاهها کنتور هوشمند نصب شود، اما هر دستگاهی مسئولیت خاص خود را دارد و این وظیفه وزارت نیرو است. همچنین چاههای غیرمجاز نیز باید تعیین تکلیف شود. هزاران چاه غیرمجاز داریم که تعیین تکلیف نمیشوند و تمام فشارها روی چاههای مجاز است.
وی کاهش سرمایهگذاری را یکی دیگر از چالشهای بخش کشاورزی عنوان میکند و میافزاید: زیرساختهای بخش کشاورزی به هزارو ۲۵۰ همت اعتبار نیاز دارد و اگر تصور کنیم تولید ناخالص داخلی بخش کشاورزی هزارو ۵۰۰ همت باشد، انتظار این است ۵ درصد آن در زیرساختهای بخش کشاورزی سرمایهگذاری شود که معادل ۷۵ همت در زیرساختهای کشاورزی میشود، اما اعتبارات ما ۵ تا ۶ همت بیشتر نیست.
نیازی استفاده بخشهای دیگر از آب کشاورزی را مشکل عمده عنوان و تأکید میکند: با وجود عوارض خشکسالی که خود بخش را تحتتأثیر قرار داده است، وزارت نیرو و وزارت صمت بخشی از آب مورد نیاز حوزه خود را از سهم کشاورزی استفاده میکنند.
آب افغانستان به طرح سیستان نمیرسد
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی در پاسخ به سؤالی مبنی بر اینکه طرح سیستان موسوم به استفاده از چاه نیمهها که با پشتوانه حقابه آب افغانستان انجام شده، اکنون در چه وضعیتی است، میگوید: فعلاً آبرسانی این طرح انجام نمیشود، البته آب شرب این منطقه هم مشکل دارد. حدود ۸۰۰ میلیون دلار معادل ۳ هزارو ۷۰۰ میلیارد تومان آن زمان (سال ۹۸)، برای این طرح سرمایهگذاری شده است، اما امیدواریم مشکل حقابه ایران از آبهای افغانستان به زودی برطرف شود.
چین یکمیلیارد دلار برای ۲ طرح «۵۵۰هزار هکتاری» و «آب شمال غرب کشور» فاینانس میکند
معاون آب و خاک وزیر جهاد کشاورزی به آغاز اجرای فاز دوم طرح «۵۵۰ هزار هکتاری خوزستان و ایلام» اشاره میکند و میگوید: اعتبارات این طرح از دو محل تأمین میشود؛ نخست اینکه طبق قانون بودجه قرار است ۲۰درصد سهام صنایع نیشکر که حدود ۲۰هزارمیلیارد تومان است، فروخته شود و در اختیار این طرح قرار گیرد. دوم اینکه در سفر رئیسجمهور به چین قرار شده است این کشور یکمیلیارد دلار برای دو طرح ۵۵۰هزار هکتاری خوزستان و طرح آب شمال غرب کشور فاینانس کند.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی میافزاید: فاز یک طرح ۵۵۰ هزار هکتاری خوزستان و ایلام در سطح ۳۰۰ هزار هکتار انجام شده و به بهرهبرداران تحویل داده شده است و فاز دوم آن پیش از پایان سال آغاز خواهد شد. کلاً ۱۲۰ هزارمیلیارد تومان برای اتمام طرح ۵۵۰ هزار هکتاری نیاز است.
با توجه به آمار ضدونقیض دو وزارتخانه جهاد کشاورزی و نیرو در خصوص میزان مصرف آب در بخش کشاورزی، اکنون شفافسازی در این بخش به مطالبه عمومی تبدیل شده است چراکه تأمین امنیت غذایی و رسیدن به خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک بر این مناقشات ارجحیت دارد و وزارت نیرو یک بار برای همیشه با سرمایهگذاری و فراهمسازی زیرساختها باید به این شفافسازی کمک کند. اینکه هرازگاهی کارشناسان آب به مصرف آب بخش کشاورزی میتازند و این بخش را محکوم میکنند، غیر مصفانه به نظر میرسد و هرگز به رفع چالشهای بخش آب کمکی نمیکند.
