ابعاد طراحی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه‌های اقتصادی

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی ۹ آذر ۱۴۰۱ در گزارشی به بررسی ابعاد طراحی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه‌های اقتصادی ایران مبتنی بر تجارب سایر کشور‌ها و ارائه الگوی اجرایی پیشنهادی پرداخت. در جمع‌بندی این گزارش آمده است: اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه دارای ابعاد، ویژگی‌ها و ملاحظات گوناگونی است که هنگام طراحی باید توجه و تلاش شود تا مناسب‌ترین گزینه‌های طراحی به منظور بیشینه کردن اثربخشی این مشوق مالیاتی انتخاب گردد. علاوه بر طراحی، چگونگی اجرا و پیاده‌سازی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه و توجه به ابعاد اصلی آن نیز نقش چشمگیری در اثربخشی این مشوق مالیاتی دارد.
در این گزارش به ابعاد طراحی و اجرایی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه‌های اقتصادی ایران، به عنوان یک مشوق مالیاتی هزینه محور، به منظور حمایت هدفمندتر و ترغیب بیشتر بنگاه‌های اقتصادی به انجام تحقیق و توسعه جدید از طریق پوشش ریسک انجام پروژه‌های تحقیق و توسعه برای بنگاه‌ها و کاهش مالیات آن‌ها از این طریق پرداخته شد. بدین منظور با استفاده از مفاهیم جهانی تحقیق و توسعه، تجربیات بین‌المللی اجرای اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه در کشور‌های توسعه یافته و همچنین مصاحبه‌ها با کارشناسان و بررسی ظرفیت‌های قانونی و اجرایی نظام مالیاتی و علم و فناوری کشور به بررسی ابعاد طراحی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه‌های اقتصادی ایران و ارائه الگوی اجرایی پیشنهادی پرداخته شد و همچنین برای ارائه یک الگوی بهینه چهار اصل سادگی در طراحی و اجرا، هزینه‌های منطقی مدیریتی و اجرایی، پایین بودن احتمال تخلفات و هوشمند‌سازی و بزرگ مقیاس کردن رعایت شد.
در رابطه با ابعاد طراحی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه، پنج بُعد اصلی تعیین گروه هدف، هزینه‌های تحقیق و توسعه واجد شرایط، تعیین میزان اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه، مبنای محاسبه اعتبار مالیاتی و قابلیت انتقال‌پذیری و بازپرداخت بررسی شد. با توجه به اصول کلی و ملاحظات ذکر شده در سال‌های ابتدایی پیشنهاد شد اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به شرکت‌های بزرگ دولتی و خصوصی تعلق گیرد که توانمندی آن‌ها در انجام پروژه‌های تحقیق و توسعه توسط نهاد ارزیابی علمی و فنی سنجیده و مورد تأیید است.
همچنین پیشنهاد شد اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه به ۵۰ درصد هزینه‌های تحقیق و توسعه در قالب پروژه‌های تحقیق و توسعه مورد تأیید نهاد ارزیابی علمی و فنی که در یک سال مالی انجام پذیرفته است (رویکرد حجم مبنا) با قابلیت سقف روی برخی از اقلام هزینه‌کرد همچون حقوق و دستمزد و انتقال‌پذیری حداکثر سه سال برای پروژه‌های دارای سطح فناوری یک، به بنگاه‌های اقتصادی متقاضی تعلق گیرد.
در رابطه با الگوی اجرایی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه‌های اقتصادی ایران، اجرای این مشوق با همکاری دو نهاد ارزیاب علمی و فنی و نهاد ارزیاب مالی و مالیاتی پیشنهاد شد. الگوی اجرایی پیشنهادی دارای سه بعد اصلی شناسایی و تعیین پروژه‌های تحقیق و توسعه، اقلام هزینه‌کرد تحقیق و توسعه واجد شرایط و در نهایت فرآیند ارزیابی و راستی آزمایی هزینه‌کرد تحقیق و توسعه است.
در رابطه با معیار‌های اصلی تعیین و تشخیص پروژه‌های تحقیق و توسعه بنگاه‌های تجاری، به منظور حفظ قابلیت مقایسه فعالیت‌های تحقیق و توسعه ملی با فعالیت‌های جهانی تحقیق و توسعه و همچنین بومی‌سازی معیار‌های تشخیص پروژه‌های تحقیق و توسعه در اعتبار مالیاتی بنگاه‌های تجاری، راهنمای فراسکاتی و فهرست محصولات دانش بنیان معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری به عنوان چارچوب‌های اصلی در تعیین و تشخیص پروژه‌های تحقیق و توسعه پیشنهاد شد.
در رابطه با اقلام هزینه‌های واجد شرایط تحقیق و توسعه بنگاه‌های تجاری، با توجه به شرایط اقتصادی کشور و نوپا بودن اجرای اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه در کشور، اقلام هزینه‌ای که گستردگی، قابلیت تشخیص و ارزیابی بالایی دارند به عنوان اقلام هزینه‌ای تحقیق و توسعه واجد شرایط اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه‌های اقتصادی پیشنهاد شد.
اقلام هزینه‌ای پیشنهادی اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه بنگاه‌های اقتصادی شامل هزینه‌های جاری حقوق و دستمزد کارکنان تمام و پاره وقت پروژه‌های تحقیق و توسعه، خرید مواد مصرفی، هزینه‌های سرمایه‌ای شامل هزینه‌های خرید و استفاده از ماشین آلات و تجهیزات تخصصی (به صورت استهلاکی)، هزینه‌های خرید حق امتیاز پتنت (حق امتیاز) و نرم‌افزار‌های تخصصی و همچنین هزینه‌های برون‌سپاری است.
در رابطه با ارزیابی و راستی‌آزمایی هزینه‌های تحقیق و توسعه، به منظور جلوگیری از تخلفات احتمالی و ارزیابی دقیق و شفاف هزینه‌های تحقیق و توسعه، قواعد کنترلی و نظارتی هوشمند و پویا بررسی و پیشنهاد شد. قواعد کنترلی پیشنهادی که اعمال آن‌ها به تنهایی مانع از ایجاد انگیزه و زمینه‌های تخلف است و نیازمند ناظر و بازرس نیست، شامل قواعد کنترلی در نحوه گزارش هزینه‌های تحقیق و توسعه، قواعد کنترلی در حقوق و دستمزد و قواعد کنترلی در هزینه‌های سرمایه‌ای و برون سپاری است. قواعد نظارتی پویا و هوشمند پیشنهادی که در کنار سازوکار‌های خودکنترلی احتمال تخلفات را کاهش می‌دهند و امکان بزرگ مقیاس کردن اجرای اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه و همچنین اندازه‌گیری دقیق‌تر حجم فعالیت‌های تحقیق و توسعه بنگاه‌های اقتصادی ایران را فراهم می‌آورند شامل ذینفع کردن طرف دوم معامله در فرآیند ارزیابی و راستی آزمایی هزینه‌های تحقیق و توسعه و بهره‌گیری از سامانه‌های هوشمند و برخط هزینه‌های تحقیق و توسعه (سامانه مؤدیان، سامانه تأمین اجتماعی) است.