اسلام تحکیم پیوندهای خویشاوندی و استحکام روابط خانوادگی را به شدت مورد تأکید و توجه قرار داده و صله رحم و رسیدگی به بستگان را به عنوان یک ارزش الهی واجب کرده است. در ادامه به اهمیت صله ارحام از نگاه قرآن و روایات میپردازیم.
خدای متعال میفرماید: «وَ اعبُدوا اللهَ وَ لاتُشرکوا بِهِ شَیْئاً وَ بالوالِدینِ احساناً و بِذِی القُربی...». خدا را بپرستید و هیچ چیز را شریک او قرار ندهید و به پدر و مادر و خویشان نیکی کنید. در جای دیگر میفرماید: «و اتَّقوا اللهَ الَّذی تَسائَلونَ بِهِ و الاَرحامَ انَّ اللهَ کانَ عَلیکمْ رَقیباً». بترسید از آن خدایی که به نام او از یکدیگر درخواست میکنید؛ و درباره ارحام کوتاهی نکنید، همانا خداوند مراقب شماست. رسول خدا (ص) درباره اهمیت آن فرمود: به آنان که حاضرند و آنان که غایبند و آنان که از صُلبهای مردان و رَحِمهای زنان تا روز قیامت به دنیا میآیند سفارش میکنم که صله رحم نمایند، گرچه مستلزم پیمودن یک سال راه باشد، زیرا صله رحم از (مسائل مهم) دین است. امیرمؤمنان (ع) نیز به فرزندش چنین سفارش میکند: «اَکرم عَشیرتَک، فَاِنَّهم جَناحُک الّذی بهِ تَطیرُ، وَ اَصْلُک الّذی اِلیهِ تَصیرُ، وَ یَدُک الَّتی بِها تَصوُلُ». خویشانت را گرامی بدار، زیرا آنان بال و پَرِ تو هستند که با آنان پرواز میکنی و اصل و ریشه تو میباشند که به ایشان بازمیگردی و دست (یاور) تو هستند که با آنها (به دشمن) حمله میکنی (و پیروز میشوی). این همه تأکید و سفارش نسبت به صله رحم در قرآن و احادیث، بیانگر ضرورت و نقش حیاتی آن است. در منابع فقهی ما نیز چنین آمده است: «صله رحم مطلقاً واجب است هرچند که خویشاوندان انسان مرتد یا کافر باشند.» به عبارت دیگر کفر و فسق سبب سقوط حق خویشاوندی نمیشود، بلکه صله رحم در این گونه موارد نیز امری پسندیده است و چه بسا موجب هدایت و نجات آنها از گمراهی شود. راوی میگوید: به امام صادق (ع) عرض کردم: «کسانی با من خویشاوندی دارند، اما با من همعقیده نیستند، آیا برای آنان بر عهدهام حقی است؟ فرمود: بلی؛ حق خویشاوندی را چیزی قطع نمیکند و اگر با تو هم عقیده باشند، برای آنان دو حق است؛ یکی حق خویشاوندی و دیگری حق اسلام.
برخی از روشهای صله رحم و حمایت از خویشاوندان عبارتند از:
۱- کمک جانی: میتوان گفت که بزرگترین مرتبه صله رحم، رسیدگی جانی به خویشان است و آن در جایی است که جان یکی از بستگان در خطر باشد که در این صورت وی باید تا پای جان بایستد و از خویشاوندان خود در چارچوب اسلام و معیارهای مکتبی دفاع کند، تا ضرر را از او دفع نمایند. رسول خدا (ص) فرمود: هر کس با جان و مالش، صله رحم کند، خدای متعال اجر صد شهید به او میدهد.
۲- کمک مالی: اگر در مواردی میان بستگان انسان افراد نیازمند وجود دارد، رسیدگی مالی به ایشان لازم است. این گونه مسائل ریشه در فطرت انسان دارد و اسلام نسبت به آن تأکید فراوانی دارد تا آنجا که قرآن کمک به بستگان را جزء حقوق مالی محسوب میکند و آنجا که سخن از کمک اقوام به میان آمده، آن را به عنوان یک حق واجب ذکر کرده، میفرماید: «و آتِ ذَالقربی حقَّهُ و المِسکینَ...». حقوق خویشاوندان و مسکین را ادا کن. امیر مؤمنان علی (ع) نیز میفرماید: «فَمَنْ اَتاهُ اللهُ مالاً فَلْیَصِله بِه قَرابَتَهُ». کسی که از سوی خدا ثروتی به دست آورد، باید بستگان خویش را به وسیله آن دستگیری کند.
۳- کمک فکری: رسیدگی فکری در جایی است که یکی از بستگان انسان برای هدایت شدن نیاز به راهنمایی دارد. به عنوان مثال یکی از اقوام انسان اهل نماز و روزه نیست، اگر نزد او رفتن و راهنمایی کردن، از فضیلت نماز و روزه سخن گفتن و ترساندن از پیامدهای ترک نماز و روزه در او مؤثر میشود، بر انسان لازم است که نزدش رفته و به او کمک فکری کند که امر به معروف و نهی از منکر است.
۴- کمک عاطفی: شاید برخی تصور کنند که اصرار و تأکید اسلام درباره صله رحم برای افرادی است که تمکن مالی دارند و اشخاصی که از نظر مالی در تنگنا هستند و توان رسیدگی به دیگران را ندارند، برایشان لازم نیست. این تصور نادرستی است، زیرا هدف از صله رحم برقرار کردن ارتباط و پیوند عاطفی با خویشاوندان است و این ارتباط از راههای گوناگونی امکانپذیر است. گاهی رفتن به منازل خویشان، سلام و احوالپرسی، تلفن زدن و نامه نوشتن، محبت ایجاد میکند و سبب دلجویی از خویشان میشود.
۵- ترک آزار: یکی از بهترین روشهای صله رحم با خویشاوندان، ترک اذیت و آزار آنان است. بدین معنا پرهیز از غیبت، تهمت، زخم زبان و شماتت آنان، دخالت نکردن در زندگی آنها به عناوین مختلف، عیبجویی نکردن از آنان و... از بهترین موارد صله رحم است.
نقل و تلخیص از: پایگاه اطلاعرسانی حوزه
/ اهمیت صله رحم در قرآن و روایات
