وحید حاجیپور
نفت در برابر غذا؛ عبارتي كه براي قرارداد جديد ايران و روسيه به كار برده و سعي ميشود اين قرارداد مانع اجراي قرارداد 500 هزار بشكهاي ديگري شود كه فرشته نجات آن وزير نفت بوده است.
طي روزهاي آينده قرارداد ايران و روسيه براي تهاتر 100 هزار بشكه نفت خام در مقابل ورود تجهيزات صنعتي رسماً آغاز ميشود تا مذاكرات چند ساله براي همكاريهاي جديد تهران و مسكو به يك نتيجه عملي دست يابد. اين قرارداد ميخواهد 100 هزار بشكه از نفت ايران را به يك شركت روسي واگذار كرده و به جاي پول نفت، تجهيزات روسي وارد كشور شود.
تاريخ يك قرارداد
ماجراي همكاري ايران و روسيه براي فروش نفت به دوران تحريم بازميگردد كه روسها ابراز آمادگي كردند تا نفت ايران را با تخفيف خريداري كنند كه در نهايت به دليل درخواست تخفيف عجيب روسيه و عقبنشيني بانكهاي روسي اين مذاكرات بينتيجه ماند. سال 91 بود كه اين ايده مطرح شد، ولي مجموع مذاكرات دو كشور به نتيجه روشني دست نيافت، تا اينكه دولت يازدهم به روي كار آمد. در يكي از ديدارهاي حسن روحاني و ولاديمير پوتين، ايران يكبار ديگر خواستار احياي مذاكرات شد كه پس از مدتي ايده تهاتر 500 هزار بشكه نفتخام با تجهيزات و كالاهاي روسي مثل گندم مطرح شد.
الكساندر نواك به تهران آمد و با وزير نفت ديدار كرد و البته تهران علاقهمند بود هرچه زودتر اين ايده اجرايي شود، گرچه مديريت امور بينالملل شركت ملي نفت خواستار بررسي بيشتر شد، اما مقامات بالاتر عجله خاص خود را داشتند. امور بينالملل ميگفت روسيه بايد مشخص كند نفت ايران را در چه بازارهايي به فروش ميرساند و اگر قرار است شركتهاي روسي نفت ايران را در بازارهاي سنتي ايران به فروش برسانند انعقاد اين قرارداد منطقي نيست.
در مقابل وزير نفت در مصاحبههاي پيدرپي خبر از آغاز فروش 500 هزار بشكه نفت به روسيه ميداد كه روسها هم بلافاصله اين موضوع را تكذيب ميكردند. بيژن زنگنه دو سال پيش و در راه بازگشت از اجلاس اوپك در هواپيما با خبرنگاران مصاحبه و ضمن اظهار اميدواري نسبت به آغاز زودهنگام صادرات روزانه 500 هزار بشكه نفت خام به روسيه گفته بود: «اميدواريم روسيه هفته آينده نخستين محموله واردات نفتي خود را از ايران وارد كند.»
زنگنه همچنين مدعي شده بود كه با همين وزير روسي يعني الكساندر نواك هم مذاكره و توافق كرده كه روسها روزانه كمتر از 500 هزار بشكه در مقابل پول نقد از ايران بخرند و ايران اين پولها را براي خريد اقلامي نظير فولاد، گندم و محصولات جانبي توليد نفت از روسيه استفاده كند.
پس از اين مصاحبه بود كه الكساندر نواك گفت كه وي «به مفاد تفاهمنامهاي اشاره كرده كه براي افزايش همكاريهاي اقتصادي و تجاري ميان ايران و روسيه منعقد شده و بر اساس مفاد آن، ايران بايد پول حاصل از فروش نفت خود را در بازار خريد كالا از فدراسيون روسيه هزينه كند.»
نواك موضع خود را بار ديگر صريحتر مطرح كرده و گفته كه «مطمئناً» نفت ايران به روسيه وارد نخواهد شد و «روسيه خود توليدكننده نفت است و قصد نداريم نفت بخريم.»
نه سوآپ، نه واردات
برخي رسانهها در اشتباه خود عنوان ميكردند كه ايران ميخواهد 500 هزار بشكه سوآپ را با روسيه استارت بزند و برخي ديگر اين قرارداد را تهاتر ميدانستند به طوري كه روسيه به جاي پرداخت پول نفت به ايران كالا صادر كند، اما هيچ يك از اين موارد درست نبوده زيرا هر دو طرف مذاكره بارها آن را تكذيب كرده بودند. مذاكرات چهار ساله در دولت يازدهم در نهايت به امضاي قرارداد 100 هزار بشكهاي رسيد كه مهمترين دليل اين موضوع، تحريمهاي به كار گرفته شده عليه روسيه است. روسها كه ميخواستند از شرايط ايران بهترين بهره را برده و به معاملهاي شيرين با ايران دست يابند به دليل تحريمهاي امريكا و اتحاديه اروپا در موقعيت نامناسبي قرار گرفتند، با اين وجود وزير نفت براي اجرايي كردن اين مهم مصاحبههاي بسياري كرد كه هر بار با تكذيب روسها همراه شد.
به هر صورت وزير نفت آذرماه 95 درباره آخرين وضعيت قرارداد نفتي ايران و روسيه گفت: حجم مورد توافق گرفته براي فروش روزانه نفت به روسيه 100 هزار بشكه است كه قرار است نيمي از آن به صورت خريد خدمات فني و مهندسي از كشور روسيه پرداخت شود و نيمي ديگر به صورت نقدي به ايران پرداخت شود. هنوز بر روي اين موضوع كه چه كالايي را دريافت كنيم توافق صورت نگرفته است، زيرا هنوز هيچ نفتي به روسيه صادر نشده است.
با اين وجود اميرحسين زمانينيا، معاون بينالملل وزارت نفت با بيان اينكه هنوز اين قرارداد اجرايي نشده، ابراز اميدواري كرده است كه اين قرارداد هرچه زودتر اجرايي شود: «قرارداد (فروش نفت در ازاي پول و خدمات) روي كاغذ تمام شده، ولي هنوز عملياتي نشده كه اميدواريم هر چه زودتر عملياتي شود و آنها بتوانند نفت را برداشت كنند. اين قرارداد به ما كمك ميكند كه روابط دو كشور نه فقط در نفت بلكه در ساير زمينهها هم مستحكم شده و به پيشبرد اهداف مشترك كمك ميكند.»
همچنين نواك گفته كه روسيه قرار است در ماه آينده محمولههاي نفت را دريافت كند و اضافه كرده كه جزئيات اسناد قانوني اين قرارداد در مرحله نهايي شدن است.
گفتني است تلاش وزارت نفت براي امضاي قرارداد 500 هزار بشكهاي با روسيه به نتيجه نرسيد تا قرارداد 100 هزار بشكهاي امضا شود كه با اين وجود، طوري القا ميشود كه گويا وزير نفت، ايران را از يك دره بزرگ نجات داده است كه اگر بخواهيم اين قرارداد را دره بدانيم آیا درست است که بگوییم وزير نفت تلاش زيادي كرد ايران را به دره بيندازد؟!
