1ـ جذب و سازماندهي نيروهاي انقلابي
شايد دوران پس از شهريور 20، آغازي باشد بر رصد نقش هيئت حسيني در كادرسازي انقلابي براي جنبش اسلامي معاصر. به عنوان نمونه، حضور شيخمحمد تهراني در هيئت قائميه و ارتباط وي با نواب صفوي باعث شد هيئت به فعاليتهاي انقلابي بپردازد. همچنين هيئت قائميه با هيئت جعفري ارتباط داشت و در كنار اين هيئت و فداييان اسلام، بهخصوص نواب صفوي به فعاليت ميپرداخت. (1) هيئت برهانيه نيز مانند هيئت قائميه بهواسطه مرحوم برهان با فداييان اسلام مرتبط بود. برهان در هيئت زمينه تربيت طلاب جوان را فراهم ميكرد كه هدف از تعليم طلاب نشر معارف ديني بود. (2) وعاظ در هيئت مكتبالحسين(ع) اين امكان را فراهم كرده بودند تا دانشآموزان و دانشجويان در جلسات هيئت سؤالات را از واعظ بپرسند و حتي درباره مسائل ديني نيز سخنراني كنند. طبق يكي از اسناد دانشجويي به نام حقگو درباره بهاييت و اسلام سخنراني كرد و بعد از او دانشآموزي به نام رسايي صحبت را ادامه داد. (3) با توجه به اسناد هيئت مكتبالحسين(ع) علاوه بر جلسه پرسش و پاسخ هيئت مكتبالحسين(ع) پايگاهي براي شناسايي و انتخاب نيروهاي هيئت مؤتلفه اسلامي بود. همچنين زمينه گرايش افراد را براي عضويت در هيئت مؤتلفه اسلامي به وجود ميآورد. در يكي از گزارشهاي ساواك احتمال داده ميشود جلسهاي سري كه توسط شهيد سعيدي قرار است در هيئت تشكيل شود، يكي ديگر از شعب وابسته به مؤتلفه اسلامي است. (4) در سندي ديگر كه گزارش گفتوگوي آيتالله علياكبر مهدوي با شهيد سعيدي است، آيتالله مهدوي اظهار كرد دو هيئت مكتبالحسين(ع) و مكتبالعباس(ع) هواداران زيادي پيدا و خوب پيشرفت كردهاند. در ميان جلسات دو هيئت، اشخاصي تربيت يافتهاند كه به حكومت بدبين هستند و عقيدهاي موافق با انديشه آنها يافتهاند. (5)
اقشار مختلفي در هيئت متحده انصارالقرآن حضور و شركت داشتند كه نام برخي از آنها در اسناد مشاهده ميشود، اما به دليل حضور هميشگي شهيد محلاتي اقشار مختلف جذب هيئت ميشدند. هيئت انصارالحسين(ع) همانند هيئت مكتبالحسين(ع) محل سازماندهي نيروهاي هيئت مؤتلفه اسلامي و برخي از بازماندگان حزب ملل اسلامي بود. از اعضاي هيئت مؤتلفه اسلامي ميتوان به صادق اسلامي، شفيق، ابوالفضل توكليبينا، حسن شيريني، رحيم قزويني، عباس دوزدوزاني و... اشاره كرد. (6)
وعاظ و بانيان هيئت از روشهاي مختلفي بهمنظور جذب و سازماندهي اقشار مختلف در هيئت استفاده ميكردند، از جمله يكي از ابتكارات آيتالله مكارم شيرازي در هيئت بنيفاطمه(س) تريبون آزاد بود. از اين طريق جوانان ميتوانستند مسائل پيش آمده در دانشگاه را از آيتالله مكارم شيرازي بپرسند. (7) از سوي ديگر، چون هيئت بنيفاطمه(س) توسط تجار تأسيس شده بود، تجار و كسبه در هيئت فعال بودند. افراد شركتكننده در هيئت مكتبالقرآن جوانان 25، 30 ساله بودند. (8) اكثر اين شركتكنندگان مانند محمدصادق اسلامي، ميرفندرسكي و شفيق اعضاي هيئت مؤتلفه اسلامي بودند. (9) اعضاي حزب زحمتكشان و حزب نهضت آزادي مثل شانهچي، حاجلباف، اكبر پوراستاد و علي لحاج نيز شركت ميكردند. (10) شركتكنندگان هيئت مكتبالمهدي(عج) بچههاي دبيرستاني بودند، لذا بهمنظور تربيت اسلامي آنها تأكيد بر فعاليت فرهنگي ـ انقلابي ميشد. (11)
2ـ آگاهيبخشي انقلابي به مردم
آگاهيبخشي انقلابي از طرق مختلف در هيئتهاي مذهبي به مردم تزريق ميشد. يكي از اصليترين راهها سخنراني وعاظ در هيئتهاي مذهبي بود. وعاظ با بهرهگيري از زمينهها و شرايط بهدست آمده توسط هيئتها، حسينيهها و روضهها ضمن ابلاغ انديشههاي امام و برنامههاي نهضت امام خميني(ره) به افشاگري و روشنگري مردم ميپرداختند. اين امر فرصتي بود تا ملت مسلمان ايران آمادگي اعتقادي و عملي مبارزاتي ضد رژيم را به دست آورد.
3ـ پخش اعلاميه، نوار و رسالات مراجع
وسايل ارتباط جمعي از تلويزيون و راديو گرفته تا مطبوعات در خدمت رژيم شاه بود، بهگونهاي كه هم نيروهاي انقلابي را چهرههاي ويرانگر و ضد تمدن به جامعه معرفي ميكرد و هم وقايع مهم و سرنوشتسازي مانند 15 خرداد 1342 بهكلي در سكوت و سانسور خبري رسانهها ناديده گرفته ميشد، اما از آنجايي كه انقلابيون هيچ رسانه قدرتمند مدرني در اختيار نداشتند، براي جبران كمبودهاي رسانهاي از طريق توزيع و تهيه نوار كاست، اعلاميه و زيراكس با شاه مقابله ميكردند. در اين ميان هيئتهاي مذهبي در تهيه و توزيع نوار و اعلاميه نقش مهمي ايفا ميكردند. اولين اعلاميههاي توزيعشده هيئتها متعلق به دهه 30 و در مخالفت با دولت مصدق بود. در اين باره ميتوان به هيئت قائميه و انصارالائمه(ع) كه هر دو با فداييان اسلام و آيتالله كاشاني ارتباط تنگاتنگي داشتند، اشاره كرد. نگارنده اعلاميهها در هيئت قائميه شيخمحمد تهراني با همكاري شهيد نواب صفوي بود. پس از تهيه متن اعلاميه با دستگاه چاپي كه فداييان اسلام در اختيار هيئت گذاشته بودند، اعلاميهها تكثير و توزيع ميشد. (12) هيئت انصارالائمه(ع) مانند هيئت قائميه در اعلاميهاي از دولت مصدق انتقاد كرد. (13)
قبل از نهضت امام خميني(ره) هيئتهايي مانند بنيالزهرا(س) با تهيه ضبط صوتي صداي وعاظ را ضبط ميكردند. اين عمل منوچهر طريقت باني هيئت از سوي وعاظ استقبال و تشويق شد. (14) در حال حاضر در هيئت بنيالزهرا(س) آرشيوي از نوارهاي سخنراني آيات عظام وجود دارد. با نهضت امام خميني(ره) و بهخصوص در سالهاي تبعيد امام نوار سخنرانيهاي ايشان توسط هيئتها از طريق ارتباط با انقلابيون و وعاظ انقلابي هيئت مانند آقاي هاشمي رفسنجاني، شهيد باهنر، شهيد محلاتي و... تهيه و توزيع ميشد. از سوي ديگر با دستگيري وعاظ هيئتها (انصارالحسين(ع) و متحده انصارالقرآن) توسط ساواك نوار سخنراني تهيه شده جلسات قبلي وعاظ پخش ميشد. (15) سازمان ساواك كل كشور به تمامي شعب در شهرستانها دستور داد نوارهاي سخنراني امام خميني(ره) و آيتالله فلسفي از منازل و هيئتها جمعآوري و به سازمان كل ارسال شود. (16)
با آغاز نهضت امام خميني(ره) عليه رژيم شاه اعلاميهها و نوارهاي سخنراني امام خميني(ره) در زمينه تصويب لايحه انجمنهاي ايالتي و ولايتي، واقعه مدرسه فيضيه، كاپيتولاسيون و... تكثير و توزيع ميشد. (17) براي نمونه هيئتهاي مذهبي به مناسبت بزرگداشت 15 خرداد 1342 اعلاميههايي تكثير و از انجمنها، اتحاديهها، دستجات و جناحهاي سياسي ميخواستند تا بزرگداشت 15 خرداد را تحت هر شرايطي به پا دارند. (18)
زمان تبعيد امام خميني(ره) براي نمونه هيئتهاي مذهبي به مناسبت بزرگداشت 15 خرداد 1342 اعلاميههايي تكثير و از انجمنها، اتحاديهها، دستجات و جناحهاي سياسي ميخواستند تا بزرگداشت 15 خرداد را تحت هر شرايطي به پا دارند. (19)
زمان تبعيد امام خميني(ره) اعضاي هيئتها اعلاميهها و نوار كاست سخنراني امام را تهيه و در صورت امكان به تعداد زيادي تكثير و در ميان حضار شركتكننده توزيع ميكردند. اگر چنين امكاني با توجه به مراقبتهاي ساواك فراهم نميشد وعاظ و سران هيئتها در حين سخنراني مواضع و ديدگاههاي امام خميني(ره) در زمينههاي مختلف مانند جنگ شش روزه اعراب با اسرائيل، نظريه حكومت اسلامي و ولايت فقيه، حرام اعلام شدن عضويت در حزب رستاخيز و... را مطرح ميكردند و از اين طريق موجب آشنايي مردم با مواضع امام خميني(ره) ميشدند. (20)
برخي از هيئتها نظير هيئت انصارالحسين(ع)، هيئت قزوينيهاي مقيم تهران و هيئت جوانان بنيهاشم عكس امام خميني(ره) را تهيه و به حاضرين در جلسه به عنوان پيشوا، رهبر، نايب امام زمان(عج) و... معرفي ميكردند. (21) هيئت مكتبالحسين(ع) با وجود سختگيري ساواك عكس امام خميني(ره) را در هيئت نصب كرده بود. (22) مكتب توحيد عكسهاي امام را به صورت كارت پستال چاپ ميكرد و در بازار به قيمت 10 ريال ميفروخت. (23)
علاوه بر تهيه اعلاميه و نوار برخي از هيئتها به هزينه خود نشريه و كتابي در راستاي اهداف انقلاب منتشر ميكردند، مثل هيئت نوباوگان رضويون كتابي در شرح زندگي و خدمات امام خميني(ره) نگاشت و بهمنظور مطالعه آن را در اختيار جوانان شركتكننده در هيئت ميگذاشت. (24) هيئت فاطميه بينالطلوعين نشريهاي به نام بعثت را چاپ و در ميان افراد شركتكننده در هيئت توزيع ميكرد. به همين خاطر مأموران ساواك در پي آن بودند تا عاملان تهيه و محل چاپ نشريه بعثت را پيدا كنند. (25)
با چاپ رساله امام خميني(ره) هيئتهاي مذهبي از جمله هيئت متوسلين به قمر بنيهاشم و هيئت سفينهالنجاه رساله امام خميني(ره) را تكثير و توزيع ميكرد و در جلسات بعدي هيئت از روي رساله امام خميني(ره) احكام شرعي شرح داده ميشد. (26)
اعضاي هيئت مكتبالمهدي(عج) سال 1355 كتاب ولايت فقيه امام خميني(ره) را تهيه كرده بود و پس از فيشبرداري كتاب مطالب آن را در هيئت مطرح ميكرد. از اين طريق مردم را با نظر امام خميني(ره) درباره زمامداران اصلي حكومت آشنا ميكردند. اعضاي هيئت مطالب فيشبرداري شده را براي مطالعه در اختيار برخي از حضار مورد اعتماد قرار ميدادند. (27) در آستانه پيروزي انقلاب اسلامي يعني در 6 آذر 1357 در هيئت ابوالفضل اعلاميهاي از امام خميني(ره) بدين مضمون توزيع ميشود: 1ـ مراسم بزرگداشت عزاي امام حسين(ع) در منازل و كارخانهها برگزار و از برخورد با مأموران حكومتي خودداري شود. 2ـ هنوز تا خاتمه و موفقيت حق بر باطل وقت باقي است در اين راه عجله نشود، زيرا با وضعيت فعلي كمونيسمها از موقعيت سوءاستفاده ميكنند. در همان جلسه هيئت كتابهاي برخي از روحانيون براي مطالعه بين افراد شركتكننده توزيع ميشود. (28)
4ـ برگزاري راهپيماييها و تجمعات سياسي
قبل از سال 1342، تجمعات و راهپيماييهاي هيئتهاي مذهبي بهمنظور آزادي اعضاي فعال هيئت كه در زندان به سر ميبردند، برگزار ميشد. با دستگيري شيخ محمد تهراني توسط دولت مصدق، هيئت قائميه عيد فطر سال 1332 تظاهرات كرد تا از اين طريق نظر مقامات قضايي و طرفداران دولت را متوجه خود سازد. (29)
با تصويب لايحه انجمنهاي ايالتي و ولايتي در سال 1341 هيئت قائميه به همراه شش هيئت ديگر راهي قم شدند تا با آيتالله شريعتمداري، آيتالله گلپايگاني و امام خميني(ره) ديدار كنند و فتواي ايشان را درباره تصويب لايحه انجمنهاي ايالتي و ولايتي جويا شوند. نمايندگان آنها عبارت بودند از: اكبر ناظم از هيئت قناتآباد، منتظر حقيقي از هيئت صبح جمعه، اسماعيل زريباف و محمد زريباف از هيئت بنيفاطمه، سيدعباس افجهاي از هيئت زايرين و حاجآقا رضا از هيئت فرشفروشها. نمايندگان هيئتها حاجاسماعيل زريباف را به عنوان سخنگو انتخاب ميكردند. دليل اين انتخاب قدمت بيشتر هيئت بنيفاطمه(س) نسبت به ساير هيئتها بود. در ملاقات با امام خميني(ره) ايشان چنين بيان ميكنند: «با يك اعلاميه شاه را از مملكت بيرون ميكنيم.» لذا شيخمحمد تهراني اعلاميه امام را در مخالفت با لايحه انجمنهاي ايالتي و ولايتي به تهران آورد و در هيئت قائميه منتشر و توزيع كرد. (30)
سال 1342 با وقوع حادثه فيضيه، مبارزان به رهبري امام راحل در مجالس هيئتها و مساجد به شاه گوشزد ميكنند كه نه تنها خطر رفع نشده، بلكه گستردهتر هم شده است. با نزديك شدن محرم به دستور امام، خطيبان موضوعات روز را مطرح ميكردند و شعارهاي انقلابي سر ميدادند.
طبق گزارشهاي ساواك، در عاشوراي سال 1342 دسته تركهاي قناتآبادي و كفاشها كه جمعاً 2 هزار نفر ميشدند، در نقاط مختلف بازار به مناسبت فاجعه فيضيه عزاداري به پا كردند. شعارهاي هيئت برخلاف دستههاي ديگري كه در مسجد هدايت تجمع كرده بودند جنبه سياسي نداشت و طبق گزارش دستههاي مسجد هدايت تحت نظارت نهضت آزادي قرار داشتند. (31)
بعد از دستگيري امام خميني(ره) در 15 خرداد 1342، هيئتهاي مذهبي بهمنظور آزادي امام تظاهرات ميكردند. هيئت قائميه در تظاهرات 15 خرداد شركت كردند و در اين باره شيخمحمد تهراني اعلاميههايي منتشر ميكرد. ساواك نيز در اين باره چنين گزارش كرده است كه دستجات هيئت قائميه و فداييان اسلام روز عاشورا در تظاهرات شركت جداً از [امام] خميني طرفداري و پيروي ميكردند. (32) هيئت بنيالزهرا(س) نيز يكي از شركتكنندگان تظاهرات 15 خرداد بود. اين هيئت عكس امام خميني(ره) را در وسط هيئت روي كتل نصب كرده و خواستار آزادي ايشان شده بود. (33)
هيئت انصارالحسين(ع) توسط حاجابوالفضل توكليبينا رابط هيئت با امام خميني(ره) از خبر دستگيري امام مطلع ميشد. با اين خبر شركتكنندگان هيئت انصارالحسين(ع) بيرون ريختند و از بازار كفاشها با شعار «خميني، خميني خدا نگهدار تو» و دستههاي 10 تا 20 نفري به طرف سبزهميدان حركت كردند. (34) وقتي جمعيت به نزديكي سبزهميدان رسيد، حاجمرتضي نعيمي، عضو هيئت انصارالحسين(ع) را روي دست گرفتند. او از مردم خواست هر چه دارند به دست بگيرند و براي آزادي امام مبارزه كنند. (35)
مردم نيز به گفته نعيمي چوبهايي برداشتند و با پليس درگير شدند. در اين ميان فضلالله فرخ و ديگر اعضاي هيئت انصارالحسين(ع) به طرف ساختمان راديو حمله بردند. سراسر خيابان ناصرخسرو تا پارك شهر درگيري به وجود آمد. در ميان اين درگيري برخي از اعضاي هيئت با همراهي مردم، باشگاه شعبان بيمخ را آتش زدند و با تيراندازي كماندوها تعداد زيادي از مردم كشته شدند. بعد از اين ماجرا رژيم حكومت نظامي اعلام كرد و تجمع بيش از پنج نفر را متفرق ميساخت. (36)
با وجود تبعيد امام خميني(ره) تظاهرات هيئتهاي مذهبي در حمايت از ايشان ادامه يافت. براي نمونه حسينيه شيخ ابهري تهران در تاريخ 30/4/47 از هيئت خارج شد و با شعار زندهباد خميني تظاهرات كرد. در حين تظاهرات اعلاميههايي در يادبود شهداي 15 خرداد توزيع شد. البته با حضور ژاندارمري اعلاميهها ضبط و تظاهرات متوقف شد. (37)
مورخ 31/4/47 ساعت 20 عزاداران حسينيه موقت شهرك دولتآباد شهرري، با جمعيتي حدود 600 نفر از حسينيه خارج شدند و از جلوي حسينيه تا ميدان بزرگ شهرري شعارهايي چون «منصور فرار كرده است، خميني آزاده است، منصور زنازاده است، درود بر خميني، مرگ بر منصور» را سر دادند. همچنين در پايان تظاهرات حدود 200 عكس امام خميني(ره) در بين تظاهراتكنندگان پخش شد. (38)
سال 1357 تظاهرات هيئتهاي مذهبي شدت بيشتري يافت. يكي از تظاهراتي كه مأموران ساواك 30 گزارش از آن تهيه كرده بودند، تظاهرات هيئت اصفهانيها بود. اين تظاهرات بعد از دعوت آيتالله طباطبايي از مردم براي جهاد و كشته شدن در راه اسلام و توزيع اعلاميه اتفاق ميافتد. در ضمن هنگام خروج مردم از هيئت نوار سخنراني آيتالله طباطبايي به مردم داده ميشد. در اين تظاهرات حدود 2 هزار جوان با 200 موتورسوار شركت كرده بودند. بعضي از شركتكنندگان در تظاهرات عكس امام خميني(ره) را به همراه داشتند و شعار «زندهباد خميني، مرگ بر اين سلسله پهلوي» را سر ميدادند. (39)
پينوشتها در دفتر روزنامه موجود است.
