از قديم گفتهاند: «آدم تنبل عقل چهل وزير دارد» و حالا به حكم اين گفته گهربار و منظور اين نوشتار، آدم تنبل در جامعه امروزي ما، دستگاهها و سازمانهايي تعبير ميشوند كه مسئول و موظف به رفع آلودگي هواي شهرهاي آلوده، خاصه ابرشهر تهران هستند و در رأس آنها رؤسا و مديراني كه هر روز صورت منور و مشعشعشان را ميبينيم و اظهارات حكيمانهاي از آنان ميشنويم كه از بخت بد و پيشاني نوشت سياه، گاه در سايه كماطلاعي مردم جامعه دُرفشاني و افاضاتي را مطرح ميكنند كه در قوطي هيچ عطاري يافت نميشود و به قول امروزيها، سنديت ندارد. لذا به اين صورت است كه مسئولان نظريهپرداز دوستدار گپ و گفت، به جاي درمان كردن زخمهاي كهنه جامعه، مدت زمان مسئوليت خود را به مباحث عقيم و خنثي ميگذرانند!
حالا سند نگارنده براي طرح چنين مقدمهاي، گزارشي از خبرگزاري ايسنا است كه روز گذشته با تيتر«رونمايي از پنج جزيره گرمايي در تهران» منتشر شده بود. محتواي اين گزارش درباره تناقضي بين اظهارات محمدعلي شاعري، رئيس ستاد محيط زيست تهران و حسن اصيليان، استاد دانشگاه و معاون انساني پيشين سازمان حفاظت محيطزيست كشور است.
در ابتدا شاعري به خبرنگار محيط زيست ايسنا درباره گرم شده هواي تهران ميگويد كه بعضي نقاط در تهران مانند ميدان هفت تير، انقلاب، شوش، اطراف قيطريه و ميدان آزادي، نقاط احتمالياي هستند كه به دليل تردد بيش از حد خودروها، درجه حرارت در اين نقاط بيشتر ميشود. شاعري دليل اين مدعا را تراكم منابع متحرك و ثابت شهري در اين نقاط، همچنين استفاده از منابع سوختي فسيلي و در نهايت انتشار وسيع گازهاي گلخانهاي كه مانع از خروج امواج خورشيدي از زمين ميشوند، ميداند و تصريح ميكند كه خودروها با ترددشان در خيابان، توليد گرما ميكنند. براي همين در مناطق مركزي تهران معمولاً ميزان آلودگي بالاتر است.
اما در مقابل نظر شاعري، اصيليان عنوان ميكند كه تشكيل جزيره گرمايي در تهران در حد يك فرضيه است. اينكه بگوييم آلودگي هوا باعث گرمتر شدن هواي زمين ميشود، درست است اما اينكه همين آلودگي بخواهد فقط منطقهاي را گرمتر كند، درست نيست. آلودگي هوا در ماهها و فصلهاي گرم سال طور ديگري است. هواي گرم به دليل سبكتر بودن و كاهش دانسيته (جرم مخصوص) به سمت ارتفاعات بالاتر ميرود. آلودگي هوا هم بر هواي گرم سوار ميشود و به همراه آن، به سمت ارتفاعات بالاتر ميرود. پس نميتوانيم بگوييم صرفاً آلودگي هوا باعث گرمتر شدن هوا در بعضي نقاط، آن هم در فصول گرم سال ميشود.
با اين اوصاف در بررسي اين تضاد و تناقض، سخنان حسن اصيليان سند جامعتري دارد، چراكه مستوفي سند ميخواهد و قاضي گواه !
اما در گواه مدعاي اصيليان ميتوان به پديده وارونگي دما يا همان «اينورژن» اشاره كرد، به گونهاي كه وارونگي دما تنها در فصول سرد سال اتفاق ميافتد. در وارونگي هوا جبههاي از هواي گرم در بالاترين نقطه قرار ميگيرد و مانع جابهجا شدن هوا و بالا رفتن آلودگيها ميشود. از اين رو تمام آلودگيها به سطح زمين ميرسد. بنابراين بر اساس همين فرمول در زمان گرم سال آلودگيها از سطح زمين به طرف بالا حركت ميكنند. آلودگيهاي هوا مثل گازهاي گلخانهاي نيستند كه در جو استقرار پيدا كنند و باعث گرمتر شدن هوا شوند. گازهاي گلخانهاي مانع تبادل انرژي و دمايي بين جو زمين و ارتفاعات بالاتر ميشوند. اين قضيه فقط درباره گازهاي گلخانهاي صادق است نه درباره گازهاي ديگر!
بنابراين انتظار هموطنان به يأس تبديل ميشود وقتي ميبينند هر يك از مسئولان با عملكرد جزيرهاي خود نه تنها گامي در راستاي رفع موانع بسيار مهمي چون آلودگي هوا بر نميدارند، بلكه موجب كهنهتر شدن زخمهايي ميشوند كه روزگار درازي بايد مردم با درد آن كنار بيايند!
