روي كار آمدن حزب چپگراها در يونان و سياستهاي تقابلي آنها با اتحاديه، آنچنان وحشتي در رهبران اروپايي ايجاد كرده است كه در صورت تكرار اين سناريو در ساير كشورها ميتواند فروپاشي حوزه يورو را به دنبال داشته باشد.
يونانيها روز 25 ژانويه در انتخاباتي شركت كردند كه چشم همه اروپاييها به آن دوخته شده بود. آنها با رأي اعتراضي خود به سياستهاي رياضت اقتصادي، برگ جديدي از تاريخ را ورق زدند كه تأثير آن بر اين كشور و به طوركلي اتحاديه اروپا ميتواند تعيينكننده باشد. موقعيت تاريخي يونان در اروپا و نقش الهامبخش آن موجب شده رهبران غربگراي يورو با نگراني و اضطراب ناظر تحولات سياسي اين كشور باشند. مردم يونان كه در پنج سال گذشته از سياست رياضت اقتصادي تحميلي از سوي اتحاديه اروپا، صندوق بينالمللي پول و بانك جهاني به ستوه آمده بودند، در اين برهه تاريخي پيام محكمي را به سياستگذاران اروپا ارسال كردند.
الكسيس سيپراس، رهبر حزب سيريزا و نخستوزير جديد يونان قول داده كه اين كشور را در منطقه يورو حفظ كند اما ورود او به عرصه قدرت به معناي بزرگترين چالش در برابر سياستهاي اتخاذ شده كشورهاي منطقه يورو در برابر بحران مالي خواهد بود. سيپراس همچنين خواستار برداشتن بسياري از تدابير رياضت اقتصادي مورد نظر نهادهاي اروپايي است كه ميتواند چالشي بزرگ براي كشورهايي باشد كه سياستهاي رياضتي را هدايت ميكنند. يونان از زمان آغاز بحران مالي در سال 2010 تاكنون 240 ميليارد يورو از اتحاديه اروپا و صندوق بينالمللي پول دريافت كرده و براي بازپرداخت اين بدهيهاي سنگين ناگزير شده سياستهاي رياضتي در پيش گيرد. اين سختگيريهاي اقتصادي نارضايتي شديد يونانيها را به دنبال داشته و پيروزي حزب چپگراي سيريزا نيز نمود اين ناخشنوديهاست. سيپراس، پس از اعلام پيروزي در انتخابات پارلماني گفت پنج سال رياضت اقتصادي، رنج و تحقير مردم اين كشور توسط وامدهندگان خارجي به پايان رسيده است. با گذشت شش سال از ركود شديد و اجراي برنامههاي رياضتي در اين كشور، نرخ بيكاري همچنان بالاست و مالياتهاي اضطراري اخير هم فشارها بر طبقه متوسط را بيشتر كرده است. بر اثر كسادي بازار اين حس ايجاد شده كه برنامه كمكهاي مالي در عمل نتيجهبخش نبوده و زمان آن رسيده كه تحولي اساسي در اين كشور ايجاد شود.
تب و لرز رهبران اروپا
حزب پيروز چپگراي سيريزا، تصميم دارد در زمينه دريافت كمكهاي مالي براي اقتصاد يونان، بازنگري كند كه اين مسئله نگرانيها را در بين سران اتحاديه اروپا برانگيخته است. الكسيس سيپراس، همچنين از ديگر كشورهاي عضو منطقه يورو خواسته است بخشهايي از وامهاي پرداخت شده به يونان را پس نگيرند كه اين موضوع با واكنش شديد برخي كشورهاي اروپايي روبهرو شده است. نگراني اروپاييها به حدي است كه پس از اعلام نتايج انتخابات پارلماني يونان، وزيران دارايي كشورهاي عضو اتحاديه اروپا بلافاصله روز دوشنبه (۲۶ ژانويه) در بروكسل گرد هم آمدند و درباره نتايج انتخابات اين كشور و پيامدهاي آن براي اين اتحاديه بحث و مشورت كردند. ديويد كامرون نخستوزير انگليس در واكنش به پيروزي حزب چپگراي سيريزا، ادعا كرد اين انتخابات ميتواند سبب افزايش بيثباتي اقتصادي در سراسر اروپا شود. هرچند ميزان بدهي يونان به شركاي اروپايياش در مقايسه با اقتصاد منطقه يورو جزئي است اما در اصل خروج يونان از منطقه يورو بيثباتي و كاهش ارزش يورو را در پي خواهد داشت، چيزي كه پس از انتخابات شاهد آن بوديم و ارزش يورو در مقابل دلار كاهش يافت. اگرچه سران كشورهاي اروپاي غربي، مثل انگليس، فرانسه و آلمان از روي كار آمدن چپگرايان يونان ناخرسند هستند اما در سوي ديگر ماجرا، روسيه به خاطر منافعش از اين مسئله خشنود است و آمادگي خود را براي همكاري با آتن در آينده اعلام كرده است. تمايل روسيه به همكاريهاي گسترده با دولت جديد يونان در شرايطي كه اروپا راه تخاصم با مسكو را در پيش گرفته نيز هشدار ديگري است كه مقامات اروپا را سردرگم كرده است.
تكرار سناريوي يونان در ساير كشورها
انتخابات يونان در خارج به دقت دنبال ميشود و اكنون پيروزي سيريزا مايه دلگرمي و تشويق احزاب چپگراي راديكال در سراسر اروپا شده است. پيروزي چپها در يونان نوعي نه گفتن به سياستهاي ديكته شده از سوي رهبران راستگراي اروپاست كه در سالهاي گذشته با به حاشيه راندن احزاب چپ، اهداف خود را پيش بردهاند. هرچند اتفاقي كه در يونان رخ داد، نخستين پديده در كشورهاي عضو اتحاديه اروپا بود اما به نظر ميرسد آخرين نخواهد بود زيرا روشي كه اتحاديه اروپا در بخش سياستهاي مالي و پولي خود در پيش گرفته، كشورهاي ضعيفتر اتحاديه اروپا از جمله پرتغال، اسپانيا و حتي ايتاليا را در شرايط بسيار دشواري قرار داده و نارضايتيهاي عمومي در اين كشورها را افزايش داده و در سالهاي اخير بارها شاهد اعتراضات گسترده مردم در اين كشورها بودهايم. به همين خاطر، پيروزي حزب چپگرا در يونان ميتواند به كشورهاي ضعيفتر اتحاديه اروپا سرايت كرده و شكافي در همگرايي اتحاديه اروپا ايجاد كند و شايد در آينده نزديك شاهد موج جديد اعتراضات در كشورهاي جنوب اروپا باشيم.
اگرچه در صورت خروج يونان از حوزه يورو، اتحاديه اروپا دچار بحران نخواهد شد اما ترس از روي كار آمدن چپگراها در ساير كشورها ميتواند روند همگرايي در اروپا را از بين برده و در نهايت به فروپاشي آن منجر شود. چند ماه آينده انتخابات پارلماني در اسپانيا برگزار ميشود و بر اساس نظرسنجيها حزب چپگراي پودموس شانس بيشتري براي پيروزي دارد. پابلو ايگلسياس، رهبر حزب «پودموس» اسپانيا پس از پيروزي چپها در يونان گفت:«اكنون بادهاي تغييرات دموكراتيك به سمت اروپا وزيدن گرفته است. تغييرات در يونان با سيريزا انجام شد و تغييرات در اسپانيا پودموس را ميطلبد».
آينده مبهم همگرايي در يورو
هرچند كشورهاي قدرتمند اروپا از جمله آلمان پيش از انتخابات يونان سعي داشتند با تخريب حزب چپگرا مانع پيروزي آنها شوند ولي اكنون روي كار آمدن چپگرايان در اين كشور واقعيتي انكارناپذير است كه اتحاديه اروپا راهي جز پذيرش آن ندارد. شايد يكي از راهكارهاي محتمل كه سران اتحاديه اروپا ميتوانند در مقابل يونان اتخاذ كنند تشديد فشارهاي مالي و پرداخت بدهي قبلي اين كشور به بانكهاي اروپايي باشد تا يونان را در حوزه يورو حفظ كرده و از تلاش دولت جديد براي تحريك احزاب چپ در ساير كشورها جلوگيري كنند. از آنجا كه شرايط اقتصادي يونان نيز به گونهاي نيست كه بدون كمكهاي مالي اروپا بتواند روند پيشرفت اقتصادي را طي كند به نظر ميرسد كه يونان همچنان در حلقه اتحاديه باقي خواهد ماند تا بلكه در آينده از زير بار مشكلات اقتصادي خارج شود. هرچند الكسيس سيپراس وعده داده است يونان از حوزه يورو خارج نخواهد شد، اما بسياري از ناظران، بر اين باورند كه اكنون با روي كار آمدن سيپراس و تقابلي كه در سياستهاي اقتصادي يونان و اروپا وجود دارد، چه بسا خروج يونان از اين حوزه در آيندهاي نه چندان دور محتملتر شده باشد. اين ناظران معتقدند مقامهاي اتحاديه اروپا همه تلاش خود را خواهند كرد تا مانع از خروج يونان از منطقه يورو شوند. به نظر ميرسد اعلام تصميم اخير بانك مركزي اروپا براي اجراي محرك پولي جديد نيز موجب افزايش رشد اقتصادي منطقه يورو خواهد شد و اين مسئله مقامهاي يوناني را براي خروج از منطقه يورو با ترديد بيشتري روبهرو خواهد كرد. در نهايت، اگر وامدهندگان بينالمللي و اروپا حمايتشان را از يونان متوقف كنند، اين كشور با مشكلات عمده اقتصادي روبهرو ميشود كه تبعات آن به نفع يونان و اروپا نيست. از سوي ديگر، اگر دولت جديد يونان توافقنامههاي مالي گذشته را زير سؤال ببرد، ديگر تعهدات بينالمللي بيارزش ميشود كه اين موضوع اروپا را با مشكلات زيادي روبهرو خواهد كرد.
اكنون اروپا بايد اين واقعيت را بپذيرد كه يونان در مسير تغييرات گسترده است كه بايد با آن كنار آيد و راهكارهايي را براي حل بحران احتمالي در حوزه يورو اتخاذ كند. به باور برخي ناظران در شرايط كنوني اروپا دو راه بيشتر ندارد. اول اينكه اروپا اگر بخواهد سياستهاي رياضت اقتصادي را ادامه دهد و در اين ميان سيپراس را مجازات كند، بحران بزرگي در حوزه يورو ايجاد خواهد شد پس ناگزير بايد گزينه ديگري را انتخاب كند كه آن مصالحه با دولت چپگراي يونان و عقبنشيني از سياستهاي قبلي و حتي بخشيدن بخشي از بدهيهاي اين كشور است كه به احتمال زياد دولت جديد يونان نيز از آن استقبال خواهد كرد تا روند همگرايي در اروپا حفظ شود.
