به همين جهت يكي از راهكارهايي كه درتحقق اين هدف قابل تصور است به كارگيري ابزارهاي الكترونيكي جهت نظارت و كنترل رفتار شهروندان در عرصههاي مختلف است. به كارگيري اين شيوه موجب ميگردد رفتارهاي ناقض هنجار و مخل نظم عمومي از سوي بزهكاران به راحتي قابل كشف و اثبات باشد و لذا اين كاركرد به طور طبيعي مانع از وقوع رفتارهاي مزبور خواهد شد. جرمشناسان استفاده از ابزار الكترونيكي به منظور پيشگيري از جرم را در طبقهبندي انواع پيشگيري، در زمره پيشگيري وضعي قرار ميدهند. در واقع در اين شيوه پيشگيري، با استفاده از تكنيكها و شيوههاي مختلف، خطر دستگيري يا شناخته شدن مرتكب افزايش مييابد و در نتيجه اسباب انصراف مجرم فراهم ميآيد. شايد به همين دليل است كه امروزه استفاده از ابزار الكترونيكي به ويژه دوربينهاي مداربسته به عنوان ابزار نظارت ويدئويي در فروشگاههاي بزرگ، مراكز تجاري، كارخانهها، انبارها، بيمارستانها، ايستگاههاي قطار، ورزشگاهها، خيابانها و پاركها به همين منظور رواج فراواني يافته است.
در واقع استفاده از اينگونه ابزارها در موقعيتهاي مذكور موجب ميگردد كه مجرم به رغم تصميم به ارتكاب عمل مجرمانه، از محقق نمودن قصد خود منصرف گردد. به نظر ميرسد كارايي ابزارهاي الكترونيكي در منصرف كردن بزهكاران از ارتكاب جرم را ميتوان در چند عامل مورد توجه قرار داد؛ اول اينكه ابزار مزبور به مأموران در شناسايي و دستگيري متخلفان، راهنمايي و كمك ميكند، دوم اينكه مراقبت شوندگان از اينكه تحت نظارت هستند، احساس شرمساري ميكنند و در نتيجه بزهكاران با توجه به احتمال دستگيري و ميزان خطر در تصميم خود مبني بر ارتكاب جرم تجديد نظر ميكنند.
البته بايد توجه داشت كه ايرادات متعددي از سوي جرمشناسان به اين نحوه از پيشگيري وارد شده است. از جمله اينكه در پيشگيري وضعي با پديدههايي به نام جابهجايي بزهكاري يا جرم مواجه هستيم. جابهجايي جرم يعني هنگامي كه از يك قرباني يا موقعيت خاص محافظت شود، بزهكار هدف مجرمانه خود را در جايي ديگر با روشي ديگر و در زماني ديگر به كار ميبرد. به عبارت ديگر، بزهكار با رؤيت ابزارهاي الكترونيكي و آگاهي از در معرض نظارت بودن چه بسا فقط از آن موقعيت فراهم شده براي ارتكاب جرمي كه در نظر داشته است منصرف شود ولي تصميم او مبني بر ارتكاب جرم از بين نميرود و موقعيت و فرصت ديگري را براي ارتكاب بزه دنبال مينمايد.
نكته ديگري كه در خصوص استفاده از ابزار الكترونيكي براي پيشگيري از ارتكاب جرم بايد در نظر گرفت بررسي مباني فقهي اين موضوع است و اينكه توسل به ابزار الكترونيكي با هدف پيشگيري از جرم تا چه اندازه با مباني و آموزههاي فقهي مطابقت دارد. به طور خلاصه در خصوص جواز يا عدم جواز استفاده از اين شيوه ميتوان گفت يكي از شيوههاي پيشگيري از وقوع جرم در حقوق اسلام پيش بيني نهاد امر به معروف و نهي از منكر است. اين نهاد در كتاب و سنت به طور اكيد مورد توصيه واقع شده و در خصوص كاركردهاي مثبت اجراي اين نهاد و در مقابل، خطرات سوء و زيانبار بيتوجهي به آن عنايت ويژهاي شده است و به عنوان يكي از ساز و كارهاي مهم در سياست جنايي اسلام براي پيشگيري از جرم ميباشد. اصل هشتم قانون اساسي نيز به لحاظ اهميت خاص اين ساز و كار به صراحت به اين موضوع اختصاص يافته است. اين اصل بيان ميدارد: «در جمهوري اسلامي ايران دعوت به خير، امر به معروف و نهي از منكر وظيفهاي است همگاني و متقابل بر عهده مردم نسبت به يكديگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت. شرايط، حدود و كيفيت آن را قانون معين ميكند.»
تكليف همگاني امر به معروف و نهي از منكر در زمينه پيشگيري از وقوع جرائم و ابراز عكسالعمل در برابر آن، يكايك شهروندان را در مقابل رفتار يكديگر مسئول و ناظر قرار داده است. در نوشتههاي فقهي گاهي از امر به معروف و نهي از منكر با عنوان دفاع همگاني يا دفاع اجتماعي در مقابل دفاع فردي تعبير ميشود. بر پايه اين اصل، وظيفه امر به معروف و نهي از منكر در سه بخش ترسيم شده است: ١ ـ مردم نسبت به يكديگر2 ـ مردم نسبت به دولت 3 ـ دولت نسبت به مردم. لازم به يادآوري است كه موضوع اين نوشتار در مورد قسم سوم يعني وظيفه امر به معروف و نهي از منكر دولت نسبت به مردم در چارچوب به كارگيري از ابزار الكترونيكي است. نمونههاي زير از قرآن كريم و سنت در مورد تأسيس و توصيه به اعمال اين نهاد و آثار و فوايد آن قابل توجه است:
الف) قرآن كريم
1 ـ ولتكن منكم امه يدعون الي الخير و يامرون بالمعروف و ينهون عن المنكر و اولئك هم المفلحون «و بايد از ميان شما گروهي باشد كه دعوت به خير و امر به معروف و نهي از منكر كنند و آنها رستگارانند.»
2 ـ الذين ان مكنا هم في الارض اقاموا الصلوه و آتوالزكاه و امر و بالمعروف و نهوا عن المنكر ولله عاقبه الامور «كساني كه اگر در زمين به آنها توانايي دهيم نماز را برپا ميدارند و زكات ميدهند و امر به معروف و نهي از منكر ميكنند و سرانجام امور از آن خداوند است.»
ب) سنت
پيامبر اسلام(ص) در مورد اثر پيشگيرانه اين ساز و كار سياست جنايي اسلام ميفرمايد: لتأمرون بالمعروف ولتنهن عن المنكر أو ليستعملن عليكم شراركم فيدعو خياركم فلا يستجاب لهم.«حتماً امر به معروف و نهي از منكر كنيد وگرنه خداي متعال اشخاص بد و نابكار شما را بر افراد شايسته و خوب مسلط ميكند، آنگاه خوبان دعا ميكنند ولي مستجاب نميشود.»
با توجه به مطالب گفته شده ميتوان چنين گفت كه موضوع نظارت و مراقبت بر شهروندان توسط حاكميت با ابزارهاي الكترونيكي، با هدف پيشگيري از جرم گرچه ميتواند بر اساس مباني و آموزههاي فقهي داراي توجيه و مشروعيت باشد با اين حال به لحاظ كارايي داراي محاسن و معايبي است. همچنين بايد توجه داشت كه به دليل برخي محدوديتهايي كه استفاده از اين ابزار در زندگي و حريم خصوص اشخاص ايجاد مينمايد همواره بايد چگونگي اجرا و استفاده از ابزارهاي الكترونيكي و قلمرو توسل به اين ابزار بر اساس قانون صورت پذيرد. همچنين توجه به مباني و ساختارهاي سياست جنايي اسلام در چگونگي و قلمرو استفاده از نظارت الكترونيكي و تعيين ضوابط و محدوديتها در اينخصوص در كنار استفاده از تجربيات عملي ساير كشورها بهطور قطع مسير نوپاي بهرهگيري هرچه كاملتر و پوياتر در استفاده از مراقبت الكترونيكي متناسب با فرهنگ ملي و اسلامي كشور ما را هموار ميسازد.
*
دكتراي حقوق جزا و جرم شناسي
