حدود پنج سال پيش دانشگاه شهيد باهنر كرمان دست به كار بزرگي در تاريخ علمي كشور زد. با همت چند تن از استادان اين دانشگاه اولين رشته ادبيات پايداري در كشور راهاندازي شد. اتفاقي مبارك و خجسته كه به نوبه خود بر آن است پيونددهنده نسل جديد كشور با ادبيات و مقاومت و پايداري باشد. حالا «جوان» در گفتوگو با احمد اميريخراساني از استادان دانشگاه باهنر كرمان و از بانيان راهاندازي رشته ادبيات پايداري صفر تا صد اين حركت علمي را بررسي ميكند. خراساني معتقد است ايران تنها كشور جهان است كه چنين رشتهاي را با اتكا به ادبيات تأسيس ميكند.
براي شروع، كمي درباره تاريخچه رشته ادبيات پايداري در دانشگاههاي كشور توضيح بدهيد.
راهاندازي رشته ادبيات پايداري محصول تفكر دوستان و همكاران در بنياد حفظ آثار و نشر دفاعمقدس تحت عنوان انجمن ادبي دفاعمقدس بود. در اين انجمن ادبي طرح كنگرهاي را براي ادبيات دفاعمقدس ريختيم. آنجا به ذهنمان خطور كرد كه با توجه به پيشينه بسيار پربار و قوياي كه در زمينه ادبيات مقاومت و پايداري وجود دارد ميتوانيم پيشنهاد تأسيس رشته دانشگاهي ادبيات پايداري را بدهيم. طرحش آنجا ريخته و مقدمات كار انجام شد. بعد از آن بايد سرفصل، منابع و استادان مشخص ميشدند. اين كارها شايد در زبان ساده به نظر بيايد ولي در عمل مردافكن است. كارها را نهايي كرديم و براي وزارت علوم فرستاديم. ما مدارك را به وزارتخانه با عنوان ادبيات پايداري ارسال كرديم و در آنجا اصل موضوع را پذيرفتند ولي گفتند چون واژه «مقاومت» بار معنايي بيشتري دارد به جاي «پايداري» استفاده شود و در نهايت «ادبيات» مقاومت برگزيده شد.
اين رشته براي اولين بار در كشور و در دانشگاه شهيد باهنر كرمان راهاندازي شد. در بازنگري اخير مجدداً با توجه به اينكه واژه «پايداري» در جامعه نهادينه شده و كلمهاي اصيل، خوشآهنگ و بامعناست دوباره همان ادبيات پايداري برگزيده شد.
الان در چند دانشگاه كشور رشته ادبيات پايداري تدريس ميشود؟
تا چندين ماه پيش بيشتر از 20 دانشگاه در كشور اين رشته را در مقطع كارشناسي ارشد راهاندازي كردند و تقريبا همان سرفصلهايي كه ما براي اين دوره در دانشگاه شهيد باهنر طراحي كرديم و وزارتخانه تصويب كرده بود، در چند جلسه اخير بازنگريهايي در آن انجام گرفت محور و دستور كار براي اين رشته قرار گرفت.
چرا تا قبل از اين چنين رشتهاي در دانشگاههاي كشور راهاندازي نشده بود؟
وقتي درباره رشته ادبيات و مقاومت پايداري صحبت ميكنيم بايد يك قيد مدنظر باشد كه ما ادبيات پايداري را يك ادبيات مستمر در طول تاريخ درنظر ميگيريم و معتقديم از زماني كه بشر پا به كره خاكي گذاشته هر نوع آثار شفاهي، مكتوب و سنگ نوشته در زمينه مقاومت و ايستادگي را ما ادبيات پايداري ميدانيم. ادبيات پايداري گاهي در مقابل استبداد داخلي، گاهي در مقابل هجوم بيگانه و گاهي در مقابل قواي نفساني شكل ميگيرد. ما قرآن را منشور ادبيات پايداري ميدانيم. شاهنامه شاهكاري است كه درباره پايداري ايرانيان در مقابل اقوام بيگانه شكل گرفته. يا نهضت سردار جنگل و رئيسعلي دلواري كه ادبيات پايداري ميتواند منبعث از آن باشد. ادبيات پايداري در يك كلام ادبياتي متعهد و ملتزم است كه محصول انديشه يك ملت مقاوم و پايدار در مقابل استبداد داخلي يا هجمه بيروني ميرساند.
ما در طول تاريخ با انواع و اقسام قبايل سروكار داريم. وقتي اين اقوام بيگانه به كشورمان حمله ميكردند ملت ما از خودش مقاومت نشان ميداد و آثاري در اين زمينه پديد ميآورد. بعد از آن ميرسيم به دوران انقلاب اسلامي كه ادبيات در مقابل استبداد داخلي ايجاد ميشود. بعد از آن جنگ هشتساله تحميلي و دوران طلايي دفاعمقدس را داريم كه زيباترين مقاومت و پايداري در اين هشت سال شكل ميگيرد.
برخي تصور ميكنند وقتي ما ميگوييم ادبيات پايداري و مقاومت، فقط منظورمان ادبيات جنگ و دفاعمقدس است، در حالي كه منظورمان ادبياتي است كه در طول يك تاريخ به وقوع پيوسته است. در زمان حاضر گل سرسبد پايداري و ايستادگي دوران هشت سال دفاعمقدس است.
اين احساس نياز چگونه در شما و همكاران به وجود آمد تا سنگ بناي كار را بگذاريد؟
ما گنجينه بسيار ارزشمند ادبيات فارسي را داريم كه در دو بستر نظم و نثر نوشته شده است. كساني كه در طول تاريخ خالق اين آثار بودهاند بيشتر حكما، علما و بزرگان زمان خودشان بودهاند و هستند. از نابترين انديشههايي كه سرچشمهاش قرآن است و ديگر منابع مانند نهجالبلاغه، احاديث، سنت و سيره پيامبر و ائمه در گنجينه ادبيات فارسي جمع شده است. متأسفانه خيلي از خواص و عوام جامعه از اين گنجينه بياطلاع هستند. گاهي چيزهايي در كتابهاي ترجمهاي كه از غرب ميآيد بر سرزبان جوانان ميافتد و گاهي بعضي مشعوف به حرفهاي برخي فلاسفه غرب و شرق ميشوند كه وقتي در اين حرفها دقيق ميشويم ميبينيم همين حرفها را بزرگانمان چندين سال پيش بيان كردهاند.
خيلي از جوانان ما شيفته رنگ و لعاب حرفهاي امروزي شدند در حالي كه اصيلتر و دست اولتر آن را خودمان در ادبيات داريم. اين واكاوي ادبيات و نقب زدن به گذشته يك احساس نياز است كه جوانمان بداند بدون هويت نيست.
بداند يك پشتوانه بسيار قوي از نابترين افكار انساني در كشور وجود داشته و دارد. رهبري هم بارها به احياي تعالي گذشته اشاره كردهاند. زماني كه ما سعديها، حافظها، بوعليسيناها و رازيها داشتيم غرب و شرق دستش خالي بود. ما ميخواهيم مردم، دانشگاهها و متفكران خودمان را با گنجهاي سر به مهري كه هنوز خيليهايش كشف نشده آشنا كنيم. جامعه امروز بايد بداند كه نياكانشان چه اندازه خون دل خوردهاند تا اين كشور به دست ما رساندهاند.
آيا تعريف ادبيات پايداري شامل كشورهاي ديگر هم ميشود؟
ادبيات پايداري را در سه حوزه تقسيمبندي ميكنيم. يكي ادبيات پايداري خاص كشور خودمان است. ديگري ادبيات پايداري منطقهاي مثل كشورهاي خاورميانه مثل عراق، افغانستان، لبنان و فلسطين كه در مقابل هجوم بيگانگان پايداري نشان دادهاند ميشود.
همچنين ادبيات پايداري جهاني داريم. در مقابل جنگ جهاني اول و دوم مگر كم آثار ادبي ايجاد شد يا مقاومتي كه سرخپوستان و سياهپوستان و بردهداران از خودشان نشان دادند. اما خميرمايه هر كدام با هم متفاوت است. خميرمايه ادبيات پايداري ما عمدتاً اعتقادي، اخلاقي، وطني و ديني است و ممكن است خميرمايه كشورهاي ديگر متفاوت از ما باشد.
چه سرفصلها و درسهايي را براي رشته ادبيات پايداري تعريف كردهايد؟
درسهايي مانند تحقيق در اصول، مباني و ريشههاي مذهبي، تاريخي و اجتماعي ادبيات مقاومت، حماسههاي مذهبي و تاريخي، زبان تخصصي، آشنايي با ادبيات انقلاب اسلامي و دفاعمقدس و پايداري جهان، سبكشناسي ادبيات پايداري، نقد ادبيات پايداري، مرجعشناسي و روش تحقيق در ادبيات پايداري، تحقيق در متون نظم ادبيات پايداري، تحقيق در متون نثر، تاريخ نهضتها، سمينار و چند واحد متون نظم و نثر به زبان عربي در زمينه پايداري عمده درسها و سرفصلهاي اين رشته را تشكيل ميدهد.
متدها و الگوهاي آموزشي در زمينه آموزش ادبيات پايداري آيا متأثر از كشور خاصي است يا كاملاً بومي و بكر است؟
اين رشته براي اولين بار در دنيا خلق شده است. تا جايي كه بنده و همكارانم اطلاع داريم هيچ كشور ديگري كه محصول تلاش تاريخي كشورش را آكادميك و كلاسيك كند، نديدهايم. ما رشتههاي جنگي و نظامي داريم ولي ديدگاهي را كه از متون گذشته الهام گرفته باشد، نداشتهايم. به همين علت در طول چند سالي كه اين رشته راهاندازي شده در كشور مظلوم واقع شديم و بعد يك مرتبه كه در كشور شناخته شديم 20 دانشگاه اين رشته را فعال كردند.
الان چند سال از راهاندازي اين رشته ميگذرد؟
اگر اشتباه نكنم تقريباً سال 87- 88 اولين دوره را راهاندازي كرديم. الان چندين دوره فارغالتحصيل دادهايم و مقدمات راهاندازي دوره دكتري را هم فراهم كردهايم. منتظريم تا وزارت علوم هم تصويب كند چون به شدت فارغالتحصيلان اين رشته اين را از ما ميخواهند.
استقبال دانشجويان از اين رشته چطور است؟
اوايل كمي برايشان ابهام داشت. به هرحال موضوع بكر بود و هر چيز جديدي كه ميآيد و تا بخواهد نهادينه شود زمان ميبرد. الان بعد از مدتي كه جايگاه و محتوايش را ديدهاند همين كه از ما درخواست ميكنند دوره دكتري راهاندازي شود نشان ميدهد به ارزش كار پي بردهاند و مشتاقانه دنبال ادامه تحصيل در اين رشته هستند.
كمي درباره موضوعات پاياننامههاي ارائه شده در اين رشته توضيح ميدهيد؟
پاياننامههاي دانشجويان بيشتر حول محور مسائلي مثل بررسي زندگي شخصيت و آثار شهيدان اهل قلم، بررسي مؤلفههاي پايداري در اشعار فارسي علامه محمد اقبال لاهوري، بررسي شخصيت و شخصيتپردازي در رمانهاي دفاعمقدس، بررسي مؤلفههاي پايداري در شعر دفاعمقدس، اسوههاي پايداري در ادبيات منظوم دفاعمقدس، اسوههاي مذهبي در شعر دفاعمقدس، تحليل زبان شعر پايداري، تصوير آب در شعر عاشورايي، مشخصههاي ادبيات پايداري در شعر فارسي، زندان مؤلفهاي از شعر مقاومت فارسي، سهم كرمان در شعر دفاعمقدس و بررسي رجزهاي شهيدان كربلاست.
بازخورد راهاندازي اين رشته در ميان جامعه دانشگاهي و مسئولان وزارت علوم چگونه بود؟
ما هيچ كجا نامهرباني و كم لطفي نديديم. همه جا همراهي كردند و هيچ مشكلي نداشتيم. فقط اين را بگويم ادبيات پايداري رشته نويي است و براي برخي كه با ديد فني به موضوع نگاه ميكنند كمي موضوعات ناآشناست و زمان ميبرد تا نهادينه شود. ما كنگره دوسالانه ادبيات پايداري را راه انداختهايم كه دبيرخانه دائمياش در كرمان است و هر دو سال يك بار با همكاري دانشگاه شهيد باهنر برگزار ميشود.
بنياد حفظ آثار و نشر ارزشهاي دفاعمقدس استان كرمان و گاهي تهران و پژوهشگاه علوم و معارف دفاعمقدس تهران در اين زمينه با ما همكاري دارند كه اسفند امسال اميدواريم پنجمين كنگره را در كرمان بعد از 10 سال برگزار كنيم. محصول اين كنگرهها مجموعه مقالاتي به نام نامه پايداري ميشود كه الان سه نامه پايداري آن منتشر شده است. مطالب كنگره چهارم آماده چاپ است و پنجم هم در دستور كار قرار دارد.
در كنارش يك كار منحصر به فرد ديگري هم انجام داديم كه شايد در هيچ كجا با اين ديدگاه وجود نداشته باشد. يك نشريه تخصصي با درجه علمي- پژوهشي با عنوان نشريه ادبيات پايداري داريم كه اين انعكاسدهنده افكار دانشگاهي و غيردانشگاهي ماست و همه استادان دانشگاههاي سراسر كشور در اين زمينه با ما همكاري ميكنند. نشريه دو فصلنامه است و در سراسر كشور توزيع ميشود.
خروجيهاي رشته ادبيات پايداري بعد از فارغالتحصيلي در چه عناوين شغلي مشغول به كار ميشوند؟
اگر مقطع دكتري داير شود ميتوانند به عنوان مدرس و عضو هيئت علمي در دانشگاههاي كشور مشغول به كار شوند. در جايگاههايي مانند آموزش و پرورش، صدا و سيما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، ميراث فرهنگي، بنياد حفظ آثار، بسيج، سپاه و كتابخانهها و در جاهايي كه با اين رشته قرابت و سنخيت دارند ميتوانند مشغول به كار شوند.
همچنين بايد گفت بسياري از دانشجوياني كه در اين رشته درس ميخوانند شاغل هستند و خيلي دغدغه استخدام و كار را ندارند. اگر كسي هم شاغل نباشد بسترهاي مناسبي براي كاركردنش وجود دارد تا آموختههايش را به جامعه عرضه كند.
