مذاكرات تيم كارشناسي هستهاي ايران و گروه 1+5 ديروز خاتمه يافت و اعضاي ايراني اين مذاكرات، از پايان خوش آن سخن گفتند و تلويحاً از نتايج توافقهاي حاصله –كه به عنوان همسويي و درك مشترك تعبير شده است- ابراز رضايت كردهاند. وزير خارجه پيش از پايان سال گفته بود كه چهار موضوع در دستوركار تيمهاي كارشناسي مذاكره وين قرار داشته است: رآكتور تحقيقاتي اراك؛ محدودههاي برنامه غنيسازي ايران، همكاريهاي هستهاي بينالمللي و نهايتاً تعليق تحريمها. از منظر برخي محافل كارشناسي و نخبگي در كشورمان كه نسبت به سلب يا تصنعي شدن ظرفيتهاي ادامه فعاليت هستهاي صلح آميز خود نگران بودهاند، دو موضوع نخست حساسيت بيشتري داشته است، زيرا توافق يا درك مشترك در زمينه آن، دقيقاً با ميزان «داده»ها يا الزامات كشور توأم خواهد بود.
در مقابل، دو محور اخير جنبه «ستانده» دارد كه البته محور آخر، حداقل در برخي محافل و مقاطع، به مراتب وزن بيشتري در دستوركار سياست خارجي داشته است. هرچند هنوز نتايج يا كيفيت درك مشترك طرفين حول محورهاي چهارگانه فوق ناروشن مانده است، اما حفظ ماهيت آب سنگين در رآكتور تحقيقاتي اراك و همچنين حفظ اصل برنامه غنيسازي بومي، از جمله محورهايي بوده است كه در سرجمع مطالبات ملي از سياست خارجي قرار داشته است. رضايت تيم هستهاي نسبت به مذاكرات روزهاي 14 تا 16 فروردين جاري، بايد بر حصول دو محور مطالبات عمومي مذكور استوار بوده باشد. در اين ميان، هنوز وزن همراهي گروه 1+5 با تسهيل همكاريهاي هستهاي با ايران كه حول محور بند 2 ماده 4 ان. پي. تي بوده باشد، بسيار كم بلكه اساساً منتفي بوده است.
در مسئله لغو تدريجي تحريمها نيز نگرانيها و مطالبات ايران همچنان باقي است و امريكا و اتحاديه اروپا در اين زمينه به صورت قطره چكاني برخورد كردهاند. رضايت در اين دو زمينه نيز در صورتي منطقي است كه ايران توانسته باشد سهم مناسبي از تغيير رفتار غرب در اين رابطه كسب كرده و امريكا و اتحاديه اروپا الزاماتي روشن و جدي را در اين رابطه تقبل نموده باشند. البته تقبل اين الزامات، چيزي است كه بايد بر اساس توافق ژنو محقق شود اما طرفهاي مذكور تاكنون با رويكرد تفسيري، نسبت به تعديل دامنه اين الزامات يا مشروط كردن آن به گامهاي بلندتر از سوي كشورمان اقدام نمودهاند. در اين شرايط، اينكه غرب با همه خواستههاي حداكثري ايران موافقت كرده باشد، يك آرمان است كه با شواهد و رويهها ناهمگوني دارد.
بلكه از ديد ناظران نيز، امري دور از واقعيت است. از سوي ديگر، معناي درك مشترك اين است كه طرفين چارچوبها را تعيين كردهاند اما اين به معناي توافق حول جزئيات همه محورهاي چهارگانه مذكور از جمله زمانبنديهاي اقدام متقابل نخواهد بود. از اين رو، به نظر نميرسد كه اين مذاكرات به پايان رسيده و نيازي به ادامه اين روند باقي نمانده باشد. گفتني است كه نوع مواضع آژانس بينالمللي انرژي اتمي نيز منعكس نشده است. البته آمانو پيش از اين انتظار خود از برداشته شدن گامهايي مهمتر از آنچه تاكنون به عمل آمده است را از طرف ايراني منعكس كرده بود. زيرا پرونده مذاكرات مربوط به مطالعات ادعايي و مسائل حل نشده، هنوز بسته نشده است.
البته قرار بوده جزئيات اين مذاكرات و توافقهاي ويژه ميان ايران و آژانس، در وين مطرح نشود اما توافقنامه ژنو ميان نتايج مذكور و راه حل جامع، پيوندي ناگسستني برقرار نموده است. در حاشيه اين مذاكرات، رفتارهاي متفاوتي از سوي غرب در قبال كشورمان به عمل آمده است. از يك سو، طرف امريكايي نسبت به تسهيل برخي زمينههاي رواني ايجاد درك مشترك اقدام كرده است.
تعليق محدوديتهاي همكاريهاي هواپيمايي غيرنظامي با ايران و همچنين تعليق ارتباطهاي آموزشي ايرانيان با مراكز علمي و آموزشي امريكايي، از جمله اقداماتي بوده است كه اخيراً به عمل آمدهاند. اين اقدامات هرچند ممكن است خود منشأ و مبنايي غيرهستهاي داشته و تابعي از برنامههايي ديگر براي حصول منافع ملي امريكا باشند، اما بر افكار عمومي حتي برخي محافل نخبگي و تحليلي داخلي و خارجي تاثيرگذار بوده است. سخنگوي وزارت خارجه امريكا نيز از طرز اقدام تيم هستهاي ايران، به گونهاي ياد كرده كه از چالش و اختلاف نظر يا پافشاري بر مواضعي متفاوت و غيرهمگرا به دور بوده است. اما از سوي ديگر، اتحاديه اروپا با تصويب قطعنامه راهبرد خود در قبال كشورمان، هرچند از تعليق تحريمها و گسترش روابط حمايت كرده است اما چالشهايي را در مناسبات متقابل نيز پديد آورد.
اكنون بايد منتظر ماند كه مذاكرات وزير خارجه با نماينده روابط خارجي اتحاديه اروپا به كجا خواهد انجاميد. البته نتايج مذاكرات سه روز كارشناسي وين به نحوي منعكس شده كه ظاهراً نبايد مانع خاصي براي تبادل نظر يا اتفاق نظر طرفين وجود داشته باشد و اين ديدار، عمدتاً جنبه هماهنگسازي زمينه انعقاد سند توافق جامع را خواهد داشت. اما مسئله اساسي همچنان به محتوا و كم و كيف «درك مشترك» كارشناسي برميگردد كه گفته ميشود ميان تيم مذاكره كننده ايران و گروه 1+5 حاصل شده است.
