باشگاه خبرنگاران: ایرانیان و بسیاری از دیگر اقوام شب یلدا را جشن
میگیرند؛ این شب در نیمکره شمالی با انقلاب زمستانی مصادف است و به همین
دلیل از آن زمان به بعد طول روز بیشتر و طول شب کوتاهتر میشود؛ مراسم شب
یلدا (شب چله) از طریق ایران به قلمرو رومیان راه یافت و جشن «ساتورن»
خوانده میشد.
واژه «یلدا» به معنای «زایش زادروز» و تولد است؛
ایرانیان باستان با این باور که فردای شب یلدا با دمیدن خورشید، روزها
بلندتر میشوند و تابش نور ایزدی افزونی مییابد، آخر پاییز و اول زمستان
را شب زایش مهر یا زایش خورشید میخواندند و برای آن جشن بزرگی برپا
میکردند و از این رو به دهمین ماه سال دی (دی در دین زرتشتی به معنی دادار
و آفریننده) میگفتند که ماه تولد خورشید بود.
*آشنایی با تاریخچه شب یلدایلدا
و جشنهایی که در این شب برگزار میشود، یک سنت باستانی است؛ مردم
روزگاران دور و گذشته، که کشاورزی، بنیان زندگی آنان را تشکیل میداد و در
طول سال با سپری شدن فصلها و تضادهای طبیعی خوی داشتند، بر اثر تجربه و
گذشت زمان توانستند کارها و فعالیتهای خود را با گردش خورشید و تغییر فصول
و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنند.
آنان
ملاحظه میکردند که در بعضی ایام و فصول روزها بسیار بلند میشود و در
نتیجه در آن روزها، از روشنی و نور خورشید بیشتر میتوانستند استفاده کنند؛
این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق
بوده و با تاریکی و ظلمت شب در نبرد و کشمکشاند.
مردم دوران باستان
و از جمله اقوام آریایی، از هند و ایرانی - هند و اروپایی، دریافتند که
کوتاهترین روزها، آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و بلافاصله پس از
آن روزها به تدریج بلندتر و شبها کوتاهتر میشوند؛ از همین رو آن را شب
زایش خورشید نامیده و آن را آغاز سال قرار دادند.
بدینسان در دوران
کهن فرهنگ اوستایی، سال با فصل سرد شروع میشد و در اوستا، واژه Sareda,
Saredha «سَرِدَ» یا «سَرِذَ» که مفهوم «سال» را افاده میکند؛ خود به
معنای «سرد» است و این به معنی بشارت پیروزی اورمزد بر اهریمن و روشنی بر
تاریکی است.
در آثار الباقیه ابوریحان بیرونی، ص 255، از روز اول دی
ماه، با عنوان «خور» نیز یاد شده است و در قانون مسعودی نسخه موزه
بریتانیا در لندن، «خُره روز» ثبت شده، اگرچه در برخی منابع دیگر «خرم روز»
نامیده شده است؛ در برهان قاطع ذیل واژه «یلدا» چنین آمده است:
«یلدا
شب اول زمستان و شب آخر پاییز است که اول جَدی و آخر قوس باشد و آن
درازترین شبهاست در تمام سال و در آن شب و یا نزدیک به آن شب، آفتاب به
برج جدی تحویل میکند و گویند آن شب به غایت شوم و نامبارک است و بعضی
گفتهاند شب یلدا یازدهم جدی است».
فردوسی به استناد منابع خود،
یلدا و خور روز، را به هوشنگ از شاهان پیشدادی ایران (کیانیان که از سیستان
پارس برخاسته بودند) نسبت داده و در این زمینه از جمله گفته است:
که ما را ز دین بهی ننگ نیست به گیتی، به از دین هوشنگ نیست
همه راه داد است و آیین مهر نظر کردن اندر شمار سپهرشب
چله: 40 روز از زمستان که آغاز آن برابر است با اول جَدی و 7 دی ماه جلالی
و 22 دسامبر فرنگی، و پایانش برابر است با 16 بهمن ماه جلالی و سیام
ژانویه فرنگی که به آن چله بزرگ زمستان گویند.
در ایران مرکزی چله
بزرگ زمستان از آغاز زمستان که برابر است با آغاز دی ماه شروع میشود و مدت
آن 40 روز است؛ و چله کوچک زمستان از شب 10 بهمن ماه تا پایان بهمن ماه که
مدت آن 20 روز است.
چله بزرگ: 40 روز از موسم زمستان که آغاز آن
مطابق اول جَدی و 7 دی ماه جلالی و 22 دسامبر فرانسوی و پایانش 16 بهمن ماه
جلالی و سیام ژانویه فرانسوی است.
چله کوچک: 20 روز از فصل زمستان
که آغاز آن از 17 بهمن ماه جلالی شروع میشود و در 5 اسفند ماه پایان
مییابد؛ چله زمستان همان چله بزرگ است و گاه در تداول عامه کنایه از سرمای
سخت باشد؛ چله زمستان.
