چند روز پيش، يك خانم بدحجاب به خانم محجبهاي كه او را به يك كار نيك يعني پوشش در شأن زن ايراني دعوت كرده بود، حملهور شد؛ روز گذشته دومين زن آمر به معروف هم مورد اهانت قرار گرفت كه اين دو رخداد، واكنشهاي زيادي را در پي داشته و احساسات عمومي را برانگيخته است.
برخورد توهينآميز با بانوي محجبه آمر به معروف و اتفاقاتي از اين دست در گوشه و كنار جامعه هر چند به ندرت رخ ميدهد، اما بروز چنين پديدههايي حتي براي يك بار هم، هشداري است كه نشان ميدهد فريضه امر به معروف و نهي از منكر به عنوان يكي از مهمترين اركان سلامت اجتماعي، مورد بيمهري واقع شده و اين بيمهري مقدمه بروز و ظهور بسياري از آسيبهاي اجتماعي است.
شايد اين را بتوان نشانهاي ديگر از تغيير سبك زندگي دانست؛ اينكه امر به معروف و نهي از منكر در جامعه رفته رفته كمرنگ ميشود و اين موضوع تبعات جبرانناپذيري را بر ساختار اجتماعي ما خواهد گذاشت زيرا اين واجب شرعي در علم جامعهشناسي تحت عنوان كنترل اجتماعي شناخته ميشود و چنانچه يكايك افراد جامعه خود را در برابر رخدادهايي كه در زمينههاي گوناگون اتفاق ميافتد مسئول ندانند در آن صورت پژواك تبعات اين بيتوجهي به سوي همه باز خواهد گشت.
ديگ صبرمان در برابر امر به معروف زود به جوش ميآيد!
بدرفتاري با آمران به معروف و ناهيان از منكر قبلاً هم درباره روحاني ناهي منكر اتفاق افتاده بود. ماجراي تازه بياحترامي به بانوي محجبه آمر به معروف نمونهاي از بيتوجهي به اين فريضه مهم اسلامي است. حتي يكي از مجلهها هم با توهين به بانوان چادري اين سناريو را كمي جديتر كرده اما ماجرا به همين جا ختم نميشود.
محسن نصري، جامعه شناس در گفتوگو با «جوان» دامنه معروفها و منكرها را بسيار گسترده ميداند. به گفته وي در تمام زمينههاي اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و علمي در طول زندگي اجتماعي مواردي بهوجود ميآيد كه ما بايد به راه درست امر كرده و از رفتارهاي غلط نهي كنيم. به طور نمونه وقتي با راننده تاكسياي مواجه ميشويد كه از شما پولي بيشتر از حقش مطالبه ميكند اعتراض شما به وي نوعي امر به معروف محسوب ميشود و عمل آن فرد يك منكر است. در برابر اين اعتراض اما اغلب با رفتار نامناسب راننده مواجه ميشويم در حالي كه بنا به تأكيد نصري هر يك از ما وقتي با امر به معروف يا نهي از منكر مواجه ميشويم بايد احساس كنيم كه اين تذكرها هم براي سلامت جامعه است و هم براي سلامت فردي ما و به طور يقين امر به معروف يا نهي از منكر را دلسوزانه ببينم چراكه اين فريضه الهي نقش بسيار مهم و تأثيرگذاري در رشد و تعالي فرد و جامعه دارد. همانگونه كه مطابق روايتي از پيامبر گرامي اسلام كسي كه در يك كشتي نشسته نميتواند زير پاي خود را سوراخ كند چون كشتي كه به مثابه جامعه است، غرق خواهد شد.
ضامن سلامت و كنترل جامعه
نصري درباره اهميت امر به معروف و نهي از منكر در جامعه اسلامي ميگويد: انسان موجودي اجتماعي است و در تعامل و كنش و روابط اجتماعي است كه نيازهاي وي برطرف ميشود و تعالي انسان تحقق پيدا ميكند. به بيان ديگر هسته اصلي زندگي انسان در جامعه است بنابراين براي آنكه داشتن جامعهاي خوب، متعالي و داراي امنيت براي بروز استعدادها و آزادي مسئولانه بايد امر به معروف و نهي از منكر به عنوان كنترل ارزشهاي اجتماعي و اخلاقي در روابط اجتماعي تسري يابد. از سوي ديگر نيز ما براي برقراري انضباط اجتماعي قوانين را داريم اما اصول اخلاقي و اصول قانوني در كنار هم ميتوانند نظم جامعه را شكل دهند. در واقع رشد و تعالي انسان نيازمند كنترل اجتماعي است و در اين صورت است كه اجراي قوانين و تحقق اصول اخلاقي را شاهد خواهيم بود و اسلام اين كنترل اجتماعي را با فريضه امر به معروف و نهي از منكر در جامعه پياده ميكند.
علاوه بر اين بايد توجه داشت كه امر به معروف و نهي از منكر آثار فردي هم دارد و يك تذكر دروني براي خود فرد آمر به معروف به شمار ميآيد.
راهكار كنترل اجتماعي در تمام جوامع
امر به معروف و نهي از منكر اما فقط متخص جامعه اسلامي نيست و حتي در جوامع غيرمسلمان شرقي و غربي نيز شكلهايي از اين فريضه ديده ميشود. سازمانها و نهادهاي مردم نهاد در اين جوامع نقش پايش و نظارهگر را به عهده دارند كه در عمل منتهي به همين امر به معروف و نهي از منكر ميشود.
بنا به تأكيد اين جامعه شناس نيز در جوامع ديگر هم اصل كنترل اجتماعي بر اساس قوانين و ارزشهاي اجتماعي حاكم بر آنها وجود دارد هر چند اين وظيفه را بيشتر نهادهاي عمومي و اجتماعي مانند پليس انجام ميدهند. نصري ميافزايد: به باور بسياري از انديشمندان غربي ريشه بسياري از مشكلات اين جوامع اين است كه مردم آنها احساس مسئوليت اجتماعي شان كم است و مسئله را به نهادهاي حكومتي سپردهاند.
اين جامعه شناس با اشاره به احكام و شرايط و چگونگي امر به معروف و نهي از منكر ميافزايد: همانگونه كه رهبر فرزانه انقلاب هم تأكيد دارند تذكر لساني وظيفه همه ماست اما بايد اين تذكر با زبان نرم باشد. اين كارشناس برخوردهاي عملي را وظيفه نهادهاي اجرايي همانند نيروي انتظامي ميداند.
حضور مقتدرانه نهادهاي انتظامي
باز ميگرديم به سطح جامعه و اتفاقاتي كه هر از چند گاه اخبار آن منتشر ميشود. صرفنظر از كنترل اجتماعي كه وظيفه همه ماست اما نهادهاي اجرايي همانند نيروي انتظامي هم نقش مهمي در اين ميان ايفا ميكنند. اين در حالي است كه انتظار ميرود نيروي انتظامي با نظارت دقيقتر نظم اجتماعي مناسب تري را برقرار نمايد از سوي ديگر نيز گاهي وقتها اين نهاد در برابر منكراتي كه در جامعه اتفاق ميافتد منفعلانه برخورد ميكند و بسياري از گزارشات مردمي درباره وقوع منكرات و تخلفات بدون پيگيري به حال خود رها ميشود. به طور نمونه خيابان مطهري با حضور برخي از زنان خياباني مواجه است كه به رغم تماس با نيروي انتظامي هنوز هم اين منكر ادامه دارد و پليس براي برخورد و جمع آوري اين افراد هنوز هيچ اقدامي نكرده است.
بنابراين براي برقراري كنترل اجتماعي و توجه به فريضه امر به معروف و نهي از منكر نياز به فرهنگسازي نهادهاي فرهنگي و حضور مقتدرانه نهادهاي انتظامي داريم.
