طعم جسارت؛ بوي صداقت

حميد نورشمسي

بازار كتاب‌هايي كه عنوان خاطرات يا تاريخ شفاهي را بر پيشاني خود دارند، چند سالي است كه بسيار داغ است. با وجود اينكه به طور عمده چند ناشر مشخص اقدام به حمايت و انتشار اين دست آثار در كشور مي‌زنند و به اذعان ناشران اين آثار؛ برخي از آنها از نظر اصول علمي تاليف برخي از اين دست آثار گاه با علامت سؤال‌هاي جدي روبه‌رو مي‌شود؛ اما هستند آثاري از اين دست كه در لابه‌لاي سطور آنها مي‌توان به مطالبي خواندني و گاه اعجاب‌انگيز و ناشنيده درباره بخشي از تاريخ ايران و تأثيرگذاري افراد مختلف در آن دست پيدا كرد. كتاب خاطرات محسن رفيقدوست كه به تازگي با عنوان «براي تاريخ مي‌گويم» از سوي انتشارات سوره مهر منتشر شده است، يكي از نمونه‌هاي بديع چنين آثاري است كه اطلاعات شگفت و ناشنيده‌اي را درباره حوادث پس از پيروزي انقلاب اسلامي و شخصيت و روابط سران كشور و فرماندهان نظامي آن مي‌دهد. آنچه خاطرات رفيقدوست را بيش از پيش جذاب كرده در نگاه نخست، بي‌پروايي، جسارت و صداقت راوي در بازگويي اطلاعات تاريخي خود است. رفيقدوست در نخستين سطور از اين كتاب به صراحت عنوان كرده است كه اگر پاسخ سؤالات مصاحبه‌كننده اين كتاب را در جايي نمي‌دانسته است به صراحت گفته است: نمي‌دانم و اگر هم به ياد نمي‌آورده به صراحت از همين لفظ بهره برده است. از سوي ديگر نوع اطلاع‌رساني و واكاوي شخصيت‌هاي سياسي و نظامي ايران در سال‌هاي پاياني دهه ۵۰ و ۶۰ و به طور دقيق از ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۸ به گونه‌اي است كه تمامي تصورات ذهني از پيش موجود درباره اين افراد كه به طور عمده در حافظه جمعي جامعه موجود است، تحت تأثير قرار مي‌دهد. روايت او درباره شكل‌گيري سپاه پاسداران و جهت‌گيري سياسي فرماندهان نخستين آن و نيز نحوه انتخاب و انتصاب فرماندهان سپاه در دوره‌هاي مختلف به ويژه در مقطع جنگ تحميلي و انتخاب محسن رضايي به اين سمت از بخش‌هاي قابل توجه و خواندني اين كتاب است. از سوي ديگر روايت او از شكل گرفتن مناسبات سياسي و نظامي ايران در سال‌هاي جنگ تحميلي، نحوه مواجهه سپاه با تصميمات بني‌صدر و اقدامات متهورانه صورت گرفته در اين رابطه، دريافت كمك‌هاي تسليحاتي ايران از سوريه و ليبي و كره شمالي، سفرهاي ديپلماتيك سياستمردان انقلاب نوپاي اسلامي در كنار خاطرات او از نحوه بازداشت و محاكمه و اعدام سران رژيم پهلوي نيز از جمله اين دست اطلاعات است. اما بدون شك نقطه اوج جسارت راوي اين خاطرات بخشي است كه وي درباره برادر خود و اختلاس صورت گرفته توسط وي توضيح مي‌دهد كه براي بسياري از خوانندگان اين كتاب تا پيش از اين از منبع ديگري روايت نشده است. اما جداي از راوي اين كتاب، سعيد علاميان در مقام مصاحبه‌كننده اين كتاب نيز اثري به غايت قابل اعتنا از خود برجا گذاشته است. در متن تمامي سؤالاتي كه از رفيقدوست توسط وي در اين كتاب پرسيده شده است به وضوح تسلط وي بر مقطع تاريخي مد نظر و نيز پژوهش دقيق وي در اخبار و اطلاعات منتشر شده در آن برهه تاريخي به چشم مي‌خورد و همين موضوع منجر به بررسي موشكافانه تاريخ معاصر ايران در مقطع حساس اواخر دهه ۵۰ و دهه ۶۰ شده است.
علاميان همچنين در اقدامي در خور توجه برخي از حوادث يا شخصيت‌هاي معرفي شده در متن كتاب را كه توسط رفيقدوست تنها اشاره‌اي به آنها شده است، در قالب پانويس‌هايي دقيق به مخاطب معرفي كرده است و بر جذابيت كتاب افزوده است.
اين كتاب در كنار تصوير‌هاي ضميمه شده به آن و نيز طراحي جلد و عنوان قابل اعتناي قرار داده شده روي آن بدون شك نمونه‌اي قابل توجه و منحصر به فرد در خاطره نگاري از شخصيت‌هاي انقلاب اسلامي است. خاطراتي كه در صورت ترجمه و ارائه بين‌المللي آن مي‌تواند موج وسيعي از واكنش‌ها را پيرامون خود و اطلاعات ارائه شده توسط خود ايجاد كند.