شب عاشقان بی دل چه شب دراز باشد توبیا کز اول شب در صبح باز باشد
در برهان قاطع در مورد واژه یلدا آمده است... یلدا شب اول زمستان و شب آخر پائیز است که اول جدی و آخر قوس می باشد وآن درازترین شب هاست... در تمام سال خورشید در حرکت سالانه خود، در آخر پائیز به پائین ترین نقطه افق جنوب شرقی می رسد که موجب کوتاه شدن طول روز و افزایش زمان تاریکی شب می شود. اما آغاز زمستان با انقلاب زمستانی، خورشید دگر باره به سوی شمال شرقی باز می گردد که نتیجه آن افزایش روشنایی روز و کاهش شب است، به عبارت دیگر ، در ۶ ماهه آغاز تابستان تا آغاز زمستان، در هر شبانه روز خورشید اندکی پائین تر از محل پیشین خود در افق طلوع می کند تا در آغاز زمستان به پائین ترین حد جنوبی خود با فاصله ۵/۲۳ درجه از شرق با نقطه اعتدالین برسد .از این روز به بعد، مسیر جابجایی های طلوع خورشید معکوس می شود و مجدداً به سوی بالا و نقطه انقلاب تابستانی باز می گردد.
در گذشته، آیین هایی در این هنگام برگزار می شده است که یکی از آنها جشن شبانه و بیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید تازه متولد شده، بوده است. جشنی که لازمه ی آن، حضور کهنسالان و بزرگان خانواده، به نماد کهنسالی خورشید در پایان پائیز بوده است. و از میوه ها همچون انار و هندوانه و سنجد که به رنگ سرخ خورشید باشند استفاده می شده است. بلی باور داشت و سنت ها میراث به یادگار مانده از قدیم بوده و نسل به نسل و سینه به سینه از بزرگان دست بدست، پشت به پشت می چرخد و تداوم زندگی را قوام می بخشد.
این باور و سنت ها منحصر به منطقه خاصی از کشور نیست. بلکه درجای جای کشور عزیزمان ایران اسلامی رواج دارد و در هر استان و شهر و دیاری به شکلی نگریسته می شود. به هر حال ماندگارترین خاطرات، پندها و اندرزها از همین ایام به عنوان میراثی ماندگار نسل به نسل می چرخد و زندگی را تداوم می بخشد.
