حدود ۷۰۰ سال پیش در تبریز، دانشگاهی بهنام رشیدالدین فضلالله همدانی ایجاد شد. در آن زمان رشیدالدین وزیر غازان خان از حکمرانان وقت آن دیار بود. این دانشگاه شامل چهار دانشکده بود که در چهارطرف آن قرار داشت و اربع یا چهار عربی را به خود اختصاص داد و این مکان بنام ربع رشیدی شهرت یافت.
ربع رشیدی شهری کوچک بود دارای مسجد، دارالایتام، حمام، مهمانسرا، بیمارستان، مدارس عالی، کتابخانه و کارگاههای صنعتی. فضلالله همدانی برای تامین هزینههای این مرکز املاک فراوانی را در نقاط مختلف اعم از ایران قدیم، بخشهایی از عراق، افغانستان، گرجستان، ولایت روم، آذربایجان و سوریه وقف این مرکز کرد.
وی برای ساماندهی املاک وقفی وقفنامهای را تدوین کرده بود که به وقف نامه ربع رشیدی معروف است و هم اکنون تنها یک نسخه از آن باقی است که در کتابخانه مرکزی تبریز قرار دارد.
وقف نامه ربع رشیدی در خرداد ماه ۱۳۸۶ از سوی سازمان کتابخانه ملی ایران به یونسکو معرفی شد و در فهرست میراث مستند این سازمان به ثبت رسید و حالا تمام تلاشها برای این است که مجموعه تاریخی ربع رشیدی تبریز نیز در فهرست آثار جهانی یونسکو ثبت شود.
***
زمانی که اروپا در تاریکی و جهل به سر می برد، شهر ربع رشیدی در ایران به عنوان نخستین شهرک دانشگاهی فعالیت می کرد و زبان های مختلف عربی، ترکی، بوقوری، سانسکریت، یونانی و چینی در آن تدریس می شد و این خود سندیست بر برتری تاریخی علم و تمدن ایران نسبت به جهان.
این شهر در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم به عنوان مرکز بین المللی و نخستین و قدیمی ترین شهرک دانشگاهی جهان شناخته شد. با این ویژگی که هسته مرکزی شهر دارای کارکرد دینی، آموزشی و فرهنگی بود و در آن مجموعه مساجد، مدارس علوم اسلامی، دارالحفاظ، کتابخانه، خانقاه، دارالضیافه و دارالشفاء قرار داشت.
این مجموعه پس از قتل خواجه در سال ۷۱۸ هجری قمری ویران شد و در سال ۱۰۱۹ هجری قمری شاهعباس صفوی بر روی بخشی از ویرانههای ربع رشیدی با استفاده از مصالح ربع رشیدی و گورستانهای تبریز، قلعه ای برای حاکم تبریز ساخت.
* سرعت بخشی به مرمتها
مجموعه تاریخی ربع رشیدی تبریز قابلیت ثبت در فهرست آثار جهانی یونسکو را دارد.
این جمله ایست که معاون میراث فرهنگی کشور اظهار کرده و با اشاره به اینکه ربع رشیدی تمام شاخصههای یک سایت طبیعی جهانی را دارد و مجموعه اقدامات مرمتی انجام شده طی چند سال اخیر مشهود و قابل تقدیر است گفت: ساماندهی بخشهای مختلف مجموعه و استحکامبخشی از جمله اقدامات خوب انجام شده در این اثر تاریخی به شمار میرود.
مسعود علویانصدر تصریح کرد: در صورتی که این روند مرمتی، کاوشها و بازسازی در حال اجرا تکمیل شود میتوان به ثبت جهانی این اثر کمنظیر در آیندهای نزدیک امیدوار بود.
وی درمورد لزوم تملک ساختمانهای موجود در حریم این اثر ثبتی گفت: تملک خانههای موجود در این بخش نیاز به مبالغ قابل توجهی دارد که باید از طریق منابع ملی و استانی تامین شود.
علویان تاکید کرد: میراث جهانی به عنوان نماینده ارزشهای انسانی جوامع مختلف در مقیاس جهانی نمود و ظهور پیدا میکنند که حضور آثار مختلف کشورمان در فهرست آثار جهانی یونسکو گام بلندی در راستای جهانی شدن میراث ایران بوده است.
ربعرشیدی کم از تخت جمشید ندارد
محوطه ربعرشیدی شهر تبریز دستکمی از تخت جمشید ندارد و با مطرحترین آثار کشور برابری میکند.
تراب محمدی مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجانشرقی با اعلام اینکه ربعرشیدی یکی از بینظیرترین مجموعههای تاریخی استان است و به عقیده بسیاری از صاحبنظران باستانشناس این محوطه را باید با تخت جمشید، پاسارگاد و سایر مجموعههای جهانی مقایسه کرد، گفت: با توجه به تاکید سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور در تشکیل پرونده جهانی ربعرشیدی و ثبت آن در فهرست یونسکو درصددیم تا همزمان مجوزهای باستانشناسی را دریافت کنیم.
وی تصریح کرد: با صدور این مجوزها از سوی پژوهشکده باستانشناسی، به طور همزمان چند گروه کاوش در نقاط مختلف این محوطه ۱۴ هکتاری مطالعه خواهند کرد. محوطه تاریخی ربعرشیدی به دوره ایلخانی و صفویه تعلق دارد و بخشهایی از آن همچنان پابرجاست، محوطهای که گویای رویدادهای تاریخی بینظیری است.
آثار تاریخی در خدمت پایداری توسعه کشور
معاون میراث فرهنگی کشور با تاکید بر لزوم حفاظت گسترده و جامع از آثار فرهنگی و تاریخی، اظهار کرد: آثار، تپهها و محوطههای تاریخی باید در خدمت توسعه پایدار و پایداری توسعه جامعه قرار گیرد.
وی با اشاره به اهمیت این محوطههای تاریخی تصریح کرد: حس خودباوری و توانایی جوانان کشور برگرفته از این سرمنشاهای تاریخی است که با استناد به آنها این باور ایجاد میشود که این ملت در طول تاریخ همواره جامعهای تاثیرگذار بودهاند.
معاون میراث فرهنگی کشور با بیان اینکه تبیین این مفهوم و اهمیت آن باید با استفاده از ظرافتها و شیوههای صحیح اطلاعرسانی انجام بگیرد، افزود: پایداری میراث فرهنگی کشور به جوامع انسانی آن وابسته است و آثار تاریخی و فرهنگی تنها با حمایت و پشتوانه مردم ادامه مییابد. ملتها اگر مفاهیم انسانی را به درستی تبیین کنند میتوانند دولتها را نیز مدیریت کنند و هرگاه از این مفاهیم غفلت شده، زمان باخت آن کشور بوده است.
وی نقش متولیان میراث فرهنگی کشور را در تشویق مردم به حمایت از آثار و بناهای تاریخی بسیار موثر خواند و گفت: محوطهها و تپههای تاریخی این ظرفیت را دارند که با شناساندن مناسب، عموم مردم را به آشنایی، ورود به مباحث مرتبط و در نهایت حفظ و حراست از آنها علاقهمند کنند.
شبیه سازیه ربع رشیدی
چند سال پیش شهرتاریخی "ربع رشیدی" تبریز که به عنوان شهرک دانشگاهی در دوره ایلخانی مشهور بود در طرح پژوهشی دانشگاه هنر اسلامی این شهر شبیه سازی شد.
مجری طرح "باز آفرینی و طراحی تصویری شهر ربع رشیدی براساس متون تاریخی وقف نامه" با تاکید به اینکه ربع رشیدی به عنوان یک شهر ایرانی اسلامی در جهان مطرح بوده است، گفت: امروزه با توجه به بحث های هویتی ایرانی - اسلامی در معماری و شهرسازی و اهمیت حفظ هویت ایرانی-اسلامی در شهر سازی ، سعی شد تمام جزییات این شهر که مربوط به هویت تمدن اسلامی خودمان است شبیه سازی شود.
آزیتا بلالی اسکویی که طرح وی در جشنواره جوان خوارزمی رتبه سوم پژوهش های کاربردی را کسب کرده، با اشاره به کتاب وقف نامه خواجه رشید الدین فضل اله همدانی به عنوان بزرگترین منبع معرفی این شهر افزود: اطلاعات این شهر تاریخی به طور بسیار مفصل در وقف نامه خواجه رشید الدین فضل اله همدانی وزیر، طبیب، دانشمند، مورخ و فیلسوف دوره ایلخانی که به عنوان وزیر اصلاحات و شهرسازی نیز از وی یاد می شود، شرح داده شده است. وقتی کتاب وقف نامه را می خوانیم به حدی زیبا شهر را توصیف کرده که حجره به حجره شهر را می توان تصور کرد بر همین اساس و با کمک این کتاب و استفاده از تحلیل و استنباط معمارانه این شهر را شبیه سازی کردیم.
