اصفهان از شهرهای بسیار قدیمی است و موجودیت تاریخی آن به هزاره سوم قبل از میلاد هم می رسد. مورخین، باستان شناسان و ایران شناسان خارجی یک قرن اخیر اروپا، اصفهان را در ردیف شهرهای مهم دنیا معرفی کرده اند. هنوز حفاری هایی در اصفهان به عمل نیامده تا گذشته آن را در دوران ماقبل تاریخ و دوره های تاریخی هخامنشی، اشکانی و ساسانی روشن کند ولی در دوره های اسلامی تاریخ ایران و طی پانزده قرن اخیر، پیوسته از شهرهای مهم ایران محسوب می شده است. اما بی انصافی است اگر اصفهان را تنها در سی و سه پل و مسجد شیخ لطف الله و عالی قاپو خلاصه کنیم. شهری که بناهای تاریخی اش، آنقدر زیادند که بخشی از آنها زیر سایه بناهای دیگر گمنام مانده اند. درست مثل عصارخانه شاهی که هم ردیف با ۱۶ عصارخانه تاریخی دیگر، این روزها خاک فراموشی گرفته است.
***
کارخانه های پربرکت
می گویند عصارخانه ها پر برکت ترین کارخانه های قدیم بوده اند. کارخانه هایی که اگر چه شناسنامه شان با روغنکشی مهر شده است، اما مهم ترین مولدان اقتصادی، صنعتی و کشاورزی شهر محسوب می شدند که روشنایی خانه ها، کود زمین های زراعی، غذای دام ها، مواد اولیه رنگ آمیزی و صابون مصرفی شهر را تامین می کردند. اما این روزها که دیگر چرخ هیچ عصارخانه ای با گردش چهارپایان نمی چرخد، معماری این بناهای تاریخی، تنها بازمانده این کارخانه های پر رونق دیروز است. از تیرها و سنگ ها و آسیاها گرفته تا خمرهها و روغن دان های سفالی. معماری بیشتر عصارخانه های اصفهان به دوران قبل از صفویه بر میگردد. درست مثل "عصارخانه شاهی" که در میدان نقش جهان قرار دارد و به دستور شاه عباس اول ساخته شده است. این عصارخانه را باید در بازار مخلص نزدیک چهارسوق شاه و مدرسه ی ملاعبدالله ببیند.
ورودی بنا، دری بدون هشتی است که از سمت بازار باز می شود. هر چند که این در، در اصلی عصارخانه نیست اما این روزها تنها ورودی مجموعه محسوب می شود. پا که به درون عصارخانه می گذارید، سقف ۱۱متری آن را می بینید که در سه قسمت شکل گنبدی گرفته و در بخش های کنار آن، کوتاه تر شده است. دیوارهای ضخیم خشتی بنا با پوشش طاق و تویزه، بدون کار بندی و قاب سازی توی چشم می زنند و در قسمت شرق بنا هم فضایی هشت ضعلی دیده می شود که سال ها محل انبار کیسه دانه های روغنی بوده است. فضای شمال عصارخانه هم برای نگهداری خمره های روغن استفاده می شده است و اگر سری به این بخش بزنید می بینید که خمره ها هنوز هم در جایگاه سابق خود هستند. در انبار روغن عصارخانه شاهی، در و پنجره ای نمی بینید. روشنایی این بنا توسط نورگیرهایی که در سقف تعبیه شده، تامین می شود.
باغ های تاریخی اصفهان
با توجه به موقعیت جغرافیایی اصفهان در مرکز فلات ایران، این شهر از دورترین ازمنه تاریخی تا این زمان به طراوت و سرسبزی و داشتن باغ های گسترده زبانزد بوده است. ایجاد این باغ ها به خصوص در دوره هایی که اصفهان پایتخت بوده است بیشتر مورد توجه قرار گرفته و نویسندگان تاریخ اصفهان از قرن سوم هجری به بعد همواره به این باغ ها اشاره هایی داشته اند که از آن جمله "باغ عیسی بن ایوب" بین محله خشینان (حوالی امامزاده اسماعیل امروز) و یهودیه از قرن چهارم هجری(جوباره امروز) و "باغ عبدالعزیز" از دوره فرمانروایی علاءالدوله دیلمی کاکویه که در داخل حصار اصفهان قرار داشته است.
در دوره سلاجقه که اصفهان به پایتختی ملکشاه سلجوقی انتخاب شده است، احداث چند باغ وسیع اصفهان را بصورت باغی بزرگ و پهناور جلوه می داده است. نام این باغها عبارت بودند از باغ بکر، باغ فلاسان، باغ احمد سیاه، باغ کاران، باغ دشت گور و بیت الماء، اما مهمترین این باغ ها باغ کاران بوده که منطقه وسیعی را در شمال بستر زاینده رود در برگرفته و خیابان های کمال اسماعیل، فردوسی، منوچهری، مجمر و چهارباغ صدر، مشتاق و محله بزرگ خواجو در محوطه این باغ قرار داشته است و هم اکنون یکی از محلات خواجو "باغ کاران" نام دارد.
قورتان
مناطق شرقى اصفهان در امتداد رودخانه زنده رود تا تالاب گاوخونى از تاریخ و قدمتى کهن برخوردار است ؛ وجود آثار تاریخى و باستانى سالم و نیمه مخروبه در طول مسیر و اطراف نشانگر همین است و قورتان نیز از این قاعده مستثنى نیست.
روستای قورتان مرکز دهستان گاوخونی در فاصله حدود ۱۲۰ کیلومتری شرق اصفهان واقع شده که فاصله این روستا تا شهر ورزنه (مرکز بخش بنرود) حدود ۱۲ کیلومتر می باشد و در ۳۵ کیلومتری تالاب گاوخونی واقع گردیده است.
آب زاینده رود سرانجام با گذر از کنار قلعه قورتان به باتلاق گاوخونی می ریزد یعنی زاینده رود با سمت جنوبی حصار و دیوار قلعه مجاورت دارد. چنین بر می آید که قلعه را درشیب ساحل رود بنا نمودند تا یک طرف قلعه از سوی مهاجمان در امان باشد یا منابع آبی اهالی را تامین کند و روایتی دیگر حاکی از آن است که در ابتدا مسیر آب رودخانه زاینده رود مسیر دیگری بوده است و بعدها مسیر آن را تغییر داده و به کنار قلعه آوردند. اما همین رودخانه در مواقع ظغیان آب و سالهای پر آب باعث تخریب قلعه بخصوص دیواره جنوبی قلعه شده است.
مناطق دیدنی قورتان شامل ارگ قورتان، قلعه نواب،مسجد پایین،مسجد بالا،مسجد ابراهیم،مسجد غلامرضا،مسجد جامع،کبوترخانه، آسیاب آبی،آسیاب ها یا ارگاه،باغ های داخل ارگ،آب انبار روستای بلان وخانه های قدیمی با معماری سنتی و مناطق بکر و زیبای دیگراست و مردم آن درکنار فارسى به لهجه یا زبانى خاص صحبت مى کنند که ویژه ساکنان شرق اصفهان و برخى نقاط دیگر است و به اعتقاد زبان شناسان در فارسى قدیم و پهلوى ریشه دارد و زبانی بومی و برگرفته از زبان زردشت می باشد. سید علی جناب در کتاب الاصفهان راجع به این زبان می نویسد: در جرقویه و اواخر رودشت و بعضی از دهات کوهستانی (کوهپایه) و سده و ماربین نزدیک اصفهان و همچنین گز و برخوار، زبان مخصوصی دارند که سایر مردم آن را نمی فهمند. اسم این زبان ولایتی است و اکثر لغات آن پهلوی است که عموم زردشتیان استعمال می کنند.
سردر مسجد جامع جورجير
این سردر متعلق به مسجد "کافی الکفات" صاحب اسماعیل بن عباد از وزرای مشهور پادشاهان دیلمی در قرن چهارم هجری است که در اول مرداد ۱۳۳۵ از لابه لای دیوارهای گلی خارج و تعمیر شده است. از نظر تاریخی ارزش فوق العاده ای دارد زیرا تنها اثر مهم موجود از دوره ای است که اصفهان پایتخت پادشاهان آل بویه بوده است. این سر در که در شمال غربی مسجد حکیم واقع شده از نمونه های بسیار قدیمی و عالی هنر آجر کاری و گچبری در اصفهان به شمار می رود.
در نیمه دوم قرن چهارم هجری، اصفهان پایتخت پادشاهان دیلمی بوده است که "قلعه طبرک" و "مسجد جامع" نایین نیز از جمله آثار آن دوره محسوب می شود.
نظاميه اصفهان
اصفهان پيش از آنکه به تصرف ترکان سلجوقي درآيد، در قرن چهارم هجري مرکز حکومت امري آلزيار و آلبويه بود و سالياني چند از پرتو وجود وزراي دانشمند و ادب پروري چون صاحب بن عباد و ابوعلي سينا مجمع فضلا و ادبا و دانشمندان بزرگ اسلامي بود. وجود امراي شيعه مذهب آلبويه و امراي سني مذهب سلجوقي و وزراي ايشان در اصفهان اين شهر را به صورت يکي از مراکز مهم تبادل افکار و عقايد فرق گوناگون اسلامي و پايگاه عظيم علوم و معارف اسلامي درآورد.
کتابخانهي عظيم نظاميهي اصفهان تشکيلات گستردهاي بوده است که نظامالملک به وجود آورده بود و در کتابهاي نفيس آن توجه طالبان عالم را همواره به خود معطوف ميداشت. عماد کاتب اصفهاني (متولد ۵۹۷ هجري) در خريدةالقصر و جمالالدين قفطي (متولد ۶۴۸ هجري) در تاريخالحکما، به وجود کتابدار و کتابهاي نفيس و منحصر به فرد اين کتابخانه بزرگ اشاره کردهاند.
از نويسندگان قديم تاريخ اصفهان کسي که از مدرسه خواجه نظامالملک يا «نظاميه اصفهان» مطلبي به دست آورده است، مفضل بن سعد بن حسين مافروخي اصفهاني است که اواخر قرن پنجم هجري و مقارن سلطنت ملکشاه و صدارت خواجه نظامالملک و در بحبوحه شکوه و جلال اين بزرگترين فرد علمي دنياي آن روز، مدرسه خواجه نظامالملک را به شرح زير توصيف ميکند و اولين نويسنداي است که از مناره مشهور اين مدرسه با معماري بسيار عجيب آن، نام ميبرد. وي چنين مينويسد:
«... اين مدرسه در محله دردشت اصفهان و نزديک جامع بزرگ (مسجد جمعه امروز) بر محلت دردشت بر وضعي و اصلي هر چه خوبتر و هيئتي و شکلي هر چه مرغوبتر، در غايت رفعت از جهت صنعت و عمل، و نهايت رتبت از طرف منزلت و محل، و بر در آن مناري چون ستون قبه آسمان کشيده و دراز، و با تحيوق و فرقدان، همنشين و همراز، عجيب شکل، بر سه پايه آن صعود و عروج نمايند [ولي] تا بر کنگره و قفيصه [منار] نرسند، خود را به يکديگر ننمايند. خرج بيپايان و بيحد، بر آن صرف [کردهاند] و ضياع بيشمار بيعدد، بر آن وقف [نمودهاند] چنان که هر سال مبلغ ده هزار دينار محصول و مستغلات و موقوفات آن بوده [ولي] اکنون آن را بکلي مستأکله ربودهاند.
آن گونه که از عبارات فوق برميآيد، مدرسه و منار مزبور تا نيمه اول قرن هشتم هجري در اصفهان باقي بوده و تنها املاک و مستغلات موقوفه آن را چپاول کرده بودند و به هر حال جاي تأسف است که از اين بزرگترين دانشگاه علمي آن روز ايران، اکنون هيچ گونه اثري باقي نمانده است و به احتمال بسيار قوي دو منار دردشت و قبهي مزار ملکه دودمان اينجو سلطان بخت آغا که در همين مقاله از آن مطالبي به دست خواهيم داد، در محل ويرانههاي آن مدرسه و منار و مصالح بر جاي ماندهي آن بناي بزرگ، در نيمه دوم قرن هشتم هجري ساخته شده است. از مدرسان مشهور مدرسه خواجه نظامالملک می توان ابوبکر محمد بن ثابت خجندي (از بزرگان فقهي و رؤساي شافعيه خراسان) و خواجه را نام برد.
بقعه پیر بکران
این بقعه در محلی به همین نام و در فاصله سی کیلومتری جنوب غربی اصفهان بین سالهای ۷۰۳ تا ۷۱۲ هجری پس از وفات محمد بن بکران که از رجال مشهور و از زهاد این ناحیه بوده، بر مزار وی بنا شده است. این بقعه باتزیینات فراوان گچبری و کاشیکاری ساده آراسته شده و از بناهای بسیار جالب اصفهان جهت مطالعه هنر گچبری است. معماری ایوان بزرگ این بقعه در مقیاس کوچکتر، یادآور طاق کسری در مداین است و حکایت جای پای اسب الیاس نبی که بر صخره ای نقش بسته است، از زمان ساخت آن دهان به دهان به نسل های بعد انتقال یافته و برای زائران آن به منزله یک جاذبه توریستی است.
