با چاپ و انتشار جلد اول اين دايرهالمعارف در سال گذشته دوستداران عرصه فرهنگي دفاع مقدس با شكل جديدي از آثار مكتوب اين حماسه جاودان آشنا شدند كه اين امر در كنار نشر آثار و كتب ديگري درخصوص دفاع مقدس و همچنين برگزاري كنگره شعر دفاع مقدس ما را بر آن داشت تا گفتوگويي با سرهنگ پاسدار حسن رسولي، معاون ادبيات و انتشارات بنياد حفظ آثار و نشر ارزشهاي دفاع مقدس ترتيب دهيم تا ضمن بررسي آخرين وضعيت انتشار دايرهالمعارف دفاع مقدس از انتشار تازههاي كتب و آثار دفاع مقدس اطلاعاتي جويا شديم كه ماحصل گفتوگوي ما را در ادامه ميخوانيد.
دايرهالمعارف دفاع مقدس چگونه جمعآوري ميشود؟
اين دايرهالمعارف چند سالي است كه در حال جمعآوري و چاپ است و روش آن هم براساس روش جاري دايرهالمعارفنويسي در ايران انجام ميشود. يعني بنا بر استانداردهاي موجود در دايرهالمعارفنويسي، مطالب را حين جمعآوري تطبيق نيز ميدهد. بدين ترتيب، ابتدا يك مدخليابي ميكنند؛ براي اينكه واژهها متناسب با موضوع بحث باشد. موضوعات هم ميتواند اسم اعلام، مناسبت، فرد، زمين و... باشد. به عبارت ديگر واژهها براساس نام عملياتها، افراد مهم تأثيرگذار در جنگ، تسليحات نظامي، اصطلاحات نظامي، مناطق عملياتي مانند كوه و دشت، خود عمليات، نقاط مهم مانند پل و رودخانه، علوم سياسي مربوط به جنگ، اقداماتي كه در داخل كشور انجام شده يا كشورهاي ديگر داشتهاند مانند نقش كشورهاي منطقه در جنگ، دستهبندي و انتخاب ميشوند. اهميت اين عناوين به اندازهاي است كه هر يك به تنهايي ارزش مقاله را دارند. البته تحليل نميكنيم بلكه فقط بررسي و بيان ميشود، به بيان ديگر مقالهاي وقتي به شكل دايرهالمعارف تدوين شد فقط هدف آن اطلاعرساني است نه تحليل. بنابراين ما در مقالات دايرهالمعارف به چرايي و تحليل موضوع نميپردازيم و اين روش جاري در همه دايرهالمعارفهاست. علت آن هم اين است كه اگر ما در تحليل دچار اشتباه شويم، مقاله ارزش خود را از دست ميدهد. چون تحليل براساس اطلاعات امروز است و فردا ممكن است اين تحليل تغيير كند، بنابراين از آنجايي كه مقالات در دايرهالمعارف نبايد تغيير كنند، به تحليل نميپردازيم. به همين دليل مقالات را بدين شكل احصا ميكنيم و وقتي احصا شد در جلسه شوراي علمي مطرح ميشود و كارشناسان راجع به آن به بحث و گفتوگو ميپردازند. آن كسي هم كه مدخلي را پيشنهاد داده است بايد از آن در جلسه شوراي علمي دفاع كند. بعد از اين چنانچه در جلسه شوراي علمي مصوب شد، در فهرست موضوعات دايرهالمعارف قرار ميگيرد. با اين شيوه تاكنون ۶ هزار عنوان مدخل را احصا كردهايم كه از اين تعداد ۳۴۰۰ مدخل مصوب شده است.
چند گروه علمي داريد؟
هفت گروه شامل: شهدا و اشخاص، نظامي، جغرافيا، حقوق سياسي، فرهنگي هنري، اجتماعي و دولت. علاوه بر اين گروهها، دو گروه ديگر هم داريم كه گروه تشكيل پرونده علمي و گروه عكس، رايانه و برنامه هستند.
بازتاب جلد اول كه سال گذشته منتشر شد، چگونه بود؟
جلد اول دايرهالمعارف تاكنون دوبار تجديد چاپ شده و طي اين مدت بازخوردها در تأييد مجموعه اقدامات صورت گرفته در قالب دايرهالمعارف است. در اين ميان فقط مقام معظم رهبري تذكري را درخصوص دايرهالمعارف دادند و آن اينكه
«در ويرايش دايرهالمعارف دقت شود». اين تذكر را هيچ يك از افرادي كه تا سال گذشته دايرهالمعارف را برايشان ارسال كرديم، به ما گوشزد نكردند و همانطور كه گفته شد، مقام معظم رهبري به آن اشاره كردند. اين هم تذكر بجايي بود، زيرا برخي اشتباهات جزئي در دايرهالمعارف وجود داشت كه تقريباً از چشم همه پنهان مانده بود و اين هم به خاطر عدم دقت در ويرايش نبود بلكه گروهي كه مسئول تهيه نسخه نهايي دايرهالمعارف براي ارسال به چاپخانه بود، به اشتباه به جاي نسخه نهايي، نسخههاي قبلي را فرستاده بود. حساسيتها به قدري است كه گاهي مواقع تا ۱۷ بار يك مقاله يا يك مدخل اصلاحيه ميخورد. به هر جهت اگرچه اشكالات جزئي بود ولي با اين حال نكتهاي كه معظمله اشاره كردند، تذكر به حقي بود.
تيراژ كتاب دايرهالمعارف دفاع مقدس چند جلد است؟
دايرهالمعارف چون مرجع محسوب ميشود، تيراژ بالا نميزنند. به دليل اينكه مخاطبان خاص خود را دارد و كار تخصصي است. اينگونه نيست كه كسي بخواهد از اول تا آخر آن را همانند يك كتاب داستان يا رمان مطالعه كند. به عبارت ديگر دايرهالمعارف همانند يك فرهنگ لغت است، اما با اين تفاوت كه لغتنامهها فرهنگنامهاي هستند.
تدوين دايرهالمعارف را از چه زماني آغاز كرديد؟
شروع كار با تهيه فرهنگوارهاي بود كه در نمايشگاه عملكرد ۱۰ ساله ستاد كل نيروهاي مسلح در سال ۷۸ آماده كرده بوديم. در آن نمايشگاه مقام معظم رهبري حين بازديد از نمايشگاه فرهنگواره را ديدند و گفتند كه ما دايرهالمعارف دفاع مقدس نداريم. تعقيب كنيد و اين كار را انجام دهيد.
آن زمان هنوز ما لفظ دايرهالمعارف را نميبرديم. در حقيقت به فكر دايرهالمعارف نبوديم. به همين جهت ۲۵۰ موضوع را در قالب فرهنگواره گرد آورديم آن هم با كلي ايراد و نواقصي كه داشت، اما وقتي مقام معظم رهبري فرمودند برويد دنبال تهيه دايرهالمعارف دفاع مقدس مجموعه بنياد حفظ آثار و نشر ارزشهاي دفاع مقدس از آن زمان پيگير موضوع شد. البته قبل از اينكه دست به هر كار عملي بزنيم، ابتدا مطالعه كرديم و براي اين كار هم با كارشناسان دايرهالمعارف اسلامي، دانشنامه جهان اسلام، مؤسسه دهخدا به گفتوگو پرداختيم و مدلهاي كاري آنها را مورد ارزيابي و مطالعه قرار داديم و سعي كرديم ما هم همان ساز و كارها را رعايت كنيم، بنابراين پس از اين اقدامات اوليه، اقدام عملي را براي تهيه دايرهالمعارف آغاز كرديم.
آيا با ساير دايرهالمعارفهايي كه در اين زمينه در ديگر كشورها به چاپ رسيده تفاوتي دارد؟
اصول دايرهالمعارفنويسي در دنيا يك اصول تقريباً واحد دارد و تفاوت عمدهاي با هم ندارند. يعني در يك مجموعهاي تعدادي مقالات با موضوع خاص وارد ميشود و هر موضوع را هم يك نفر مينويسد. به عبارتي كتابي را نداريم كه از اول تا آخر آن را يك نفر نوشته باشد. به همين جهت تمام دايرهالمعارفها نويسندگان متعددي دارند كه دايرهالمعارف دفاع مقدس هم از اين قاعده مستثنا نيست زيرا در جلد اول مجموعاً ۳۰۰ نفر در تهيه آن همكاري داشتند و اين در جلدهاي بعدي بيشتر ميشود كه كمتر نميشود، اما تفاوتي كه ممكن است در دايرهالمعارفها وجود داشته باشد، در روش كاريشان است. بدين صورت كه بعضي از دايرهالمعارفها اول تشكيل پرونده ميدهند، يعني منابعي كه راجع به آن موضوع خاص ميخواهد كار شود، احصا ميكنند. بدين شكل كه ابتدا كتابهاي متعددي را مطالعه ميكنند و آن قسمتهايي كه مناسب با اين موضوع است را كپيبرداري كرده و همراه با شناسنامه كتاب در پروندهاي مستقل قرار ميگيرد تا در اختيار نويسنده قرار گيرد و او هم براساس محتويات پرونده شروع به نگارش مقاله كند. اين شيوه را اصطلاحاً تشكيل پرونده علمي ميگويند. اما بعضيها به شيوه عكس آن عمل ميكنند. يعني به خود نويسنده سفارش ميدهند و اين نويسنده است كه ميرود مطالعه ميكند، منابع را استخراج ميكند و همزمان كه مقاله در حال تهيه است، از سوي ديگر منابع هم در حال جمعآوري است. بدين ترتيب مقاله با منابع ارائه ميشود. البته خروجي هر دو روش تفاوتي با يكديگر ندارند، بنابراين دايرهالمعارف ايراني و خارجي تفاوتي ندارند و فقط شيوه جمعآوري متفاوت است.
آيا ميتوان از دايرهالمعارف به عنوان كتاب درسي هم استفاده كرد؟
دايرهالمعارف قطعاً قابليت استفاده به عنوان كتاب درسي را ندارد. زيرا كتاب درسي هدفي دارد كه با هدف دايرهالمعارف متفاوت است، اما به عنوان كتاب مرجع كه محل رجوع دانشآموزان، دانشجويان و محققان باشد، هست.
براي اينكه دايرهالمعارف دچار ايرادات پرگويي و مبالغهآميز نشود، چه تدبيري اتخاذ شده است؟
اولين اقدام، تدوين شيوه نامه نگارش دايرهالمعارف است. چون در آنجا گفته شده كه مدح و ذم، مبالغه، تحليل و اظهارنظر شخصي نويسنده، كارشناس يا اهلنظر ممنوع است. اينها باعث ميشود ما دچار مشكل مبالغه، كمگويي و زيادهگويي نشويم.
جلد دوم چه مداخلي دارد و شمارگان آن چه تعداد خواهد بود؟
در سه جلد نخست فقط به حروف «آ و الف» ميپردازيم و در جلد چهارم وارد حرف «ب» ميشويم و همينطور به تدريج ساير حروف الفبا را به ترتيب در جلدهاي بعدي منتشر ميكنيم، اما تيراژ يا شمارگان جلد دوم هم مانند جلد اول ۴۰۰۰ نسخه خواهد بود.
دايرهالمعارف دفاع مقدس در مجموع چند جلد خواهد بود؟
پيشبيني ما حداكثر بين ۱۰ تا ۱۲ جلد است. زيرا اگر رها كنيم خيلي بيمورد گسترش مييابد. ارزش دايرهالمعارف خوب اين است كه در وقت مناسب به اتمام برسد.
همكاري در مورد در اختيار قرار دادن اسناد موردنياز چگونه است؟
در مجموعه نيروهاي مسلح همكاريها با مكاتبه انجام ميشود. در بدنه دولت هم همكاري ما با بخشهاي مختلف اداري كشور با ابلاغيه معاون اول وقت دولت هفتم و تأييد آن توسط معاونان اول رئيس جمهور در دولت هشتم و نهم، همكاريها در حد برطرف كردن مشكلات انجام ميشود. در اين راستا در جلد اول اقدامات آموزشي و پرورشي و اتاق بازرگاني در جنگ را لحاظ كردهايم.
برنامهاي براي ترجمه دايرهالمعارف دفاع مقدس به زبانهاي خارجي هم داريد؟
اين موضوع جزو برنامههاي ما پيشبيني شده است ولي هنوز درگير نشدهايم، اما سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي اعلام آمادگي كرده تا اين كتاب را به ساير زبانهاي خارجي ترجمه كند كه در حال مطالعه و بررسي موضوع هستند.
ارزيابي شما از وضعيت ادبيات دفاع مقدس در كشور چيست؟
ادبيات دفاع مقدس جايگاه خود را يافته است، كتابهايي كه راجع به شعر دفاع مقدس نوشت شده قابل ملاحظه است. زيرا تاكنون ۱۹ كنگره شعر دفاع مقدس را برگزار كردهايم كه بيستمين كنگره آن هم امسال برگزار ميشود. كنگره سراسري شعر دفاع مقدس كه پس از مرحله استاني برگزار ميشود از قديميترين و باسابقهترين تجمعات فرهنگي دفاع مقدس به شمار ميرود. در كنار اين كنگره هر استاني كه جشنواره را برگزار ميكند، اشعار برگزيده را به صورت مجلد شده منتشر ميكند كه در مجموع بيش از ۳۴عنوان كتاب شعر را شامل ميشود.
از سوي ديگر چاپ كتاب دفاع مقدس در چند سال اخير رشد قابل ملاحظهاي داشته است، زيرا از سالي ۱۰۰ عنوان كتاب درسنوات گذشته به ۴۵۰ عنوان كتاب در سال رسيده است، ولي باز هم خيلي كم است. چراكه وقتي در ۲۴ سالگي انقلاب آمار كتابهاي منتشر شده در حوزه دفاع مقدس را استخراج كرديم، مشخص شد زير يك درصد كل كتابهاي منتشر شده در كشور است و اگر امروز هم باز اين آمارگيري را انجام دهيم و فقط ۱۰ سال اخير را هم مدنظر قرار گيرد، باز هم مطمئن هستيم زير يك درصد خواهد بود. در حالي كه وقتي حدود يكسوم عمر انقلاب با جنگ تحميلي سپري شده است، در حوزه كتاب دفاع مقدس هم بايد كتابهاي منتشره يكسوم كل كتابهاي كشور را شامل شود. در صورتي كه با اين آمار خيلي فاصله وجود دارد.
براي حمايت از نويسندههاي دفاع مقدس چه اقداماتي را انجام ميدهيد؟
اگر نويسنده با حمايت ما كار خود را شروع كرده باشد، چاپ اثرش را به ناشر خصوصي ميدهيم. در اينجا ناشر موظف است براي چاپ، حق تأليفي به نويسنده بدهد كه البته بنياد هم چنين مبلغي را علاوه بر ناشر به نويسنده ميپردازد. از سوي ديگر با پيشخريد تعدادي از كتابها، از ناشر نيز بدين شكل حمايت ميكنيم.
وضعيت انتشارات حرير را كه متعلق به بنياد است، چگونه ارزيابي ميكنيد؟
انتشارات حرير در سال حدود ۱۰۰ عنوان كتاب چاپ ميكند كه اين هم نقطه مطلوب نيست.
در رابطه با چاپ كتابهاي كمحجم و اصطلاحاً پالتويي، چه برنامهاي داريد؟
يكي از برنامههاي ما حمايت از مجموعه كتابهاي انتشارات قدر ولايت است كه در قطع پالتويي و جيبي براي استفاده در مترو، اتوبوس و فرودگاهها پيشبيني شده است، اقدام ديگري كه به دنبال تحقق آن هستيم قرار دادن تعدادي از اين قبيل كتابها يعني كتابهاي كم حجم در قطع پالتويي و جيبي در سبد كالاي مصرفي خانوار نيروهاي مسلح است. به همين منظور با بنياد تعاون كل نيروهاي مسلح مكاتباتي صورت گرفته تا اين اقدام عملياتي شود.
