مجتبی بهرامی | روابط همكاری جویانه یا تعارضآمیز با قدرتهای بزرگ و محیط بینالملل، نقش مهمی در دستیابی كشورها به سلاح هستهای دارد. تجربه كشورهای دارای فناوری هستهای نشان میدهد كه همكاری و نزدیكی با قدرتهای بزرگ، عامل مهمی در دسترسی آنها به این فناوری بوده است. فرانسه و انگلیس به دلیل همگامی با آمریكا ، چین به دلیل همگامی با شوروی، پاكستان به دلیل همگامی دو سویه با چین و آمریكا، هند به دلیل همگامی با شوروی و اسرائیل به دلیل همگامی با غرب و شرق موفق شدند به فناوری هستهای دسترسی پیدا كنند. با توجه به مسائل فوق، بدترین وضعیت برای كشورها آن است كه قصد دستیابی به سلاح هستهای را داشته باشند، اما محیط بینالملل با آنها ناسازگار باشد. در این بین اگر چه ایران وضعیتی مشابه با آنچه بیان شد را دارد، با این حال در برخی مواقع ابتكار عمل جمهوری اسلامی در پیشبرد و راهبری برنامهها و سیاستهای هستهای، موجب به وجود آمدن تحولات شگرفی شده است. به نحوی كه عملاً قواعد بازی در نظام بینالملل را بر هم زده است. برگزاری كنفرانس خلع سلاح هستهای در تهران، امضای بیانیه تهران به همراه تركیه و برزیل و همچنین ابتكار عمل آخر ایران در خصوص دعوت از برخی از كشورها جهت بازدید از تأسیسات هستهای، نمونه های چنین سیاستی محسوب میشوند.
بر این اساس دعوت ایران از نمایندگان روسیه، چین، اتحادیه اروپا، اتحادیه عرب و همچنین برخی دیگر از کشورهای در حال توسعه برای دیدار از تأسیسات هستهای، با واكنشها و موضعگیریهای متعددی مواجه شده است. برخی این بازدید را كه چند هفته پیش از آغاز دور تازه مذاکرات هستهای ایران در استانبول، برنامهریزی شده است، بیانگر هوشیاری دستگاه دیپلماسی ایران میدانند و برخی دیگر، چنین امری را تلاش جمهوری اسلامی برای نشان دادن چهرهای مثبت از خود عنوان كردهاند.
در حالی كه اعضای جنبش عدم تعهد این دعوت را پذیرفتهاند، مقامات كشورهای غربی به خصوص آمریكاییها، واكنش متفاوتی نشان دادهاند. در این بین ناراحتی امریكایی ها از ابتكار عمل ایران به این دلیل است كه هیچ دعوتنامهای برای مقامات آمریكایی فرستاده نشده است. در واقع دعوتنامه برای روسیه، چین، مصر، اعضای جنبش عدم تعهد، کوبا، کشورهای عرب عضو سازمان انرژی اتمی و مجارستان ارسال شده و ایالات متحده تاکنون در این مورد نامهای دریافت نکرده است. به همین سبب آمریکاییها در واکنش به دعوت ایران، این اقدام را ترفندی قدیمی برای منحرف کردن نگاهها از برنامه هستهای نامیدند و سعی كردند چنین عنوان كنند كه این دعوت جایگزین انجام تعهدات جمهوری اسلامی در زمینه همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی نمیشود. امریكا در حالی در برابر ابتكار عمل جدید تهران منفعل شده كه عملاً اوباما از این پس با چالشهای بیشماری در حوزه سیاست خارجی مواجه خواهد بود زیرا علاوه بر مسائل حل نشده سیاست خارجی آمریکا، به قدرت رسیدن اکثریت جمهوریخواهان نیز میتواند برای رئیس جمهوری آمریکا چالشهای جدی به همراه داشته باشد به خصوص كه جمهوریخواهان مشتاقانه منتظر مقابله با سیاست های اوباما در مجلس نمایندگان نیز هستند. در حالی ایران به یكی از بزرگترین مسائل حل نشده اوباما مبدل شده كه از هماكنون تحركاتی برای انتخابات ریاست جمهوری سال ???? امریكا آغاز شده است.
در این بین ابتكار عمل ایران در دعوت از كشورهای جهان برای بازدید از تأسیسات هستهای و همچنین نادیده گرفتن آمریكا، میتواند ضربه نهایی را به سیاست خارجی شكست خورده اوباما و دموكراتها وارد سازد زیرا عدم دعوت از ایالات متحده آمریکا که از جمله کشورهای طرف گفتوگوهای هستهای با ایران است، حكایت از نادیده گرفتن نقش هژمونیكی است كه این كشور برای خود در عرصه نظام بینالملل قائل میباشد.
علاوه بر این نباید از یاد برد كه دعوت از برخی اعضای گروه 1+5، اتحادیه اروپا، گروه ?? و جنبش عدم تعهد برای بازدید از تأسیسات و سایتهای هستهای، اقدامی جدید از سوی جمهوری اسلامی در راستای شفافسازی در زمینه فعالیتهای هستهای ایران است. مسلماً چنین اقدامی باعث کاهش بدگمانیها نسبت به ماهیت برنامه هستهای جمهوری اسلامی و تلاش تهران برای ساخت جنگافزارهای هستهای خواهد شد.
