عليرضا محمدي | اتحادي که نقطه طلايياش به افزايش تقاضا و جهش قيمت نفت ختم ميشود. هم آژانس اطلاعات انرژي امريكا و هم اوپک (دومرجع مهم اطلاعات انرژي) در گزارشهاي مفصل خود بر اين نقطه انگشت گذاشته اند که سال 2020 سال اوج مصرفگرايي نفت در ميان دهههاي گذشته اش خواهد بود که رنگ بحران انرژي را هم به خود خواهد گرفت.
اوپک در جديدترين گزارش خود آورده است که تقاضاي جهاني نفت خام در چهار سال آينده به 89 ميليون و 800 هزار بشکه در روز ميرسد.
بر اين اساس، رشد تقاضاي نفت خام چين، امريكاي لاتين و خاورميانه بالاست و حدود يک سوم رشد تقاضاي جهاني نفت خام در سال آينده به چين اختصاص خواهد داشت. تقاضاي نفت خام اوپک در سال آينده حدود 29 ميليون و 200 هزار بشکه در روز برآورد شده که اين رقم نيز 400 هزار بشکه در روز بيشتر از برآورد پيشين اين سازمان است.
همچنين براساس پيشبيني اداره اطلاعات انرژي امريكا در تازهترين گزارش ماهانه بازار نفت، تقاضاي جهاني نفت خام در سال 2011 ميلادي به دليل بهبود اوضاع اقتصاد جهان يک ميليون و 440 هزار بشکه در روز افزايش خواهد يافت و به بيش از 87 ميليون و 800هزار بشکه در روز خواهد رسيد که اين رقم نسبت به پيشبيني پيشين اين اداره، حدود 33 هزار بشکه در روز بيشتر است.
بر اين اساس عمده رشد تقاضاي جهاني نفت خام مربوط به چين، خاورميانه و برزيل خواهد بود، تقاضاي نفت خام امريكا نيز حدود 120 هزار بشکه در روز در سال 2011 افزايش خواهد يافت، در حالي که در سالجاري با افزايش 260 هزار بشکهاي همراه بوده است.
آژانس بينالمللي انرژي (IEA) نيز در گزارش جديد سالانه خود با عنوان «چشمانداز جهاني انرژي» پيشبيني کرده است به دنبال بهبود فراتر از انتظار شرايط اقتصادي جهان و افزايش تقاضا از سوي کشورهاي در حال توسعه و بازارهاي آسيايي، تقاضاي جهاني نفت خام بر اساس سناريوي مرجع (ادامه سياستها و روندهاي موجود) در 10 سال آينده (تا سال 2020 ميلادي) با 3/11 درصد افزايش نسبت به رقم کنوني به بيش از 93 ميليون و 500 هزار بشکه در روز خواهد رسيد.
در همين حال IEA در سناريويي ديگر بر مبناي سياستهاي جديد (اجراي سياستهاي اعلام شده برخي کشورها همانند تعهد به کاهش انتشار آلايندههاي زيست محيطي، همچنين اجراي سياست حذف يارانه انرژي در برخي کشورها)، تقاضاي جهاني نفت خام در 10 سال آينده با 7/8 درصد افزايش نسبت به رقم کنوني به بيش از 91 ميليون و 300 هزار بشکه در روز خواهد رسيد.
بر پايه سناريوي سياستهاي جديد، تقاضاي نفت خام کشورهاي غير عضو سازمان، همکاري و توسعه اقتصادي (او.يي.سي.دي) با افزايش همراه و بيش از 65 درصد رشد تقاضاي جهاني نفت خام در پنج سال آينده (تا سال 2015) از سوي بازارهاي آسيايي به ويژه چين و هند خواهد بود.
تقاضاي چين بالا ميرود
تقاضاي نفت خام چين و هند در پنج سال آينده به ترتيب با 9/30 و 20 درصد افزايش به 10 ميليون و 600 هزار بشکه و 3 ميليون و 600 هزار بشکه افزايش خواهد يافت و تقاضاي جهاني نفت خام نيز تا سال 2015 به بيش از 89 ميليون و 200 هزار بشکه در روز خواهد رسيد؛ بيش از 48 درصد از افزايش تقاضاي نفت در دوره 2035- 2009 فقط از سوي کشور چين خواهد بود.
براساس آمارهاي ارائه شده از سوي آژانس بينالمللي انرژي (IEA)، تقاضاي نفت خام منطقه خاورميانه و آسيا از رشد بالايي در سالهاي آينده برخوردار خواهد بود، در حالي که تقاضاي نفت خام کشورهاي عضو سازمان همکاري و توسعه اقتصادي (او.يي.سي.دي) و به طور کلي سهم(OECD) از تقاضاي جهاني نفت خام از 49 ميليون و 600 هزار بشکه در سال 2009 به 35 ميليون و 600 هزار بشکه در 2035 کاهش خواهد يافت.
رشد اقتصادي جهان در 5 سال آينده
همواره عوامل گوناگوني در پيشبينيهاي مربوط به تقاضاي نفت نقش دارند که از جمله آنها ميتوان به ميزان رشد اقتصادي، همچنين قيمت نفت اشاره کرد.
آژانس بينالمللي انرژي هر ساله در تدوين گزارش چشمانداز انرژي، برآوردهاي مربوط به نرخ رشد اقتصادي جهان به تفکيک مناطق مختلف را در افق ميان مدت (تا 2015 ميلادي) و بلندمدت (2035ميلادي) منتشر ميکند.
در گزارش ميان مدت سال 2010 آژانس بين المللي انرژي، براي سالهاي 2015-2010 رشد اقتصادي جهان سالانه تقريباً معادل 4/4 در نظر گرفته شده است (البته در گزارش سال 2009 اين رقم براي دوره 2015-2008 معادل 3/3 درصد بود که با توجه به بهبود اوضاع اقتصاد جهاني اين رقم در گزارش سال 2010 حدود يک درصد افزايش يافته است) اين ميزان در بلندمدت (2035-2020) به 9/2 درصد کاهش مييابد. بر اين اساس متوسط نرخ رشد اقتصادي در فاصله زماني 2035-2008 حدود2/3 درصد خواهد بود.
همچنين در اين گزارش، رشد اقتصادي ميان مدت او.يي.سي.دي معادل 4/2 درصد و غير او.يي.سي.دي برابر با 7/9 درصد اعلام شده است. به طور کلي در فاصله زماني 2035-2008 بيشترين نرخ رشد اقتصادي مربوط به هند و چين به ترتيب با 6/4 درصد و 7/5 درصد بوده و کمترين نرخ رشد مربوط به ژاپن با يک درصد خواهد بود.
در برآوردهاي پيشين آژانس بين المللي انرژي در سال 2007، با توجه به مسئله محدوديت عرضه و مسائل موجود در امنيت عرضه نفت کشورهاي عمده توليدکننده، پيشبيني ميشد روند بالا بودن قيمت نفت در سالهاي آينده ادامه پيدا کند و اين گزارشها در کمترين حالت، قيمتهايي در محدوده 70-60 دلار را براي نفت در نظر ميگرفتند، حال آنکه در سال 2008 قيمت نفت خام به کمتر از 40 دلار نيز رسيد؛ بنابراين کاهش ناگهاني آن، روند پيشبينيها را نيز با تحول و تغيير رو به رو کرد. در سال 2009 با فروکش کردن بحران اقتصادي و انتشار اخبار اميدوارکننده از اوضاع اقتصادي جهان، قيمتهاي نفت خام دوباره رو به افزايش نهاد و در کل سال 2009 به طور متوسط حدود 61 دلار براي هر بشکه قرار گرفت. از آن سال به بعد نيز قيمتها در سطح 70 تا 85 دلار حفظ شده است.
کارشناسان بر اين باورند که در سال 2020 همه نگاهها به سمت اصلي ترين منطقه نفتي جهان يعني خاورميانه متمرکز خواهد شد؛ چرا که امنيت عرضه در اين منطقه در هيچ کدام از مناطق نفت خيز ديده نميشود.
اما نکتهاي که بيشتر مراجع مطالعاتي انرژي به آن ميپردازند نقش غولهاي نفتي جهان در سال 2020 است که در بيشترگزارشها نزول ايران از رتبه چهارم به يازدهمين توليد کننده نفت جهان ديده ميشود. مركز اطلاعات انرژي امريكا پيش بيني كرده است، ايران كه در حال حاضر چهارمين توليد كننده نفت جهان است در سال 2020 با توليد 9/3 ميليون بشكه در روز به جايگاه يازدهم سقوط ميكند.
و در كنار امارات و برزيل در اين رتبه قرار خواهد گرفت. بر اساس اين گزارش عربستان سعودي با توليد 5/14 ميليون بشكه در روز همچنان جايگاه خود به عنوان بزرگترين توليدكننده نفت جهان را در سال 2020 حفظ خواهد كرد.
پس از اين كشور روسيه با 9/10 ميليون بشكه در روز و امريكا با 4/10 ميليون بشكه در روز در جايگاههاي دوم و سوم قرار ميگيرند اما از ديگر سو سازمان بينالمللي انرژي در گزارشي از چشم انداز بازار انرژي جهان اعلام كرد كه ظرفيت توليد نفت ايران تا سال 2035 ميلادي به بيش از 3/5 ميليون بشكه در روز خواهد رسيد.
سازمان بين المللي انرژي پيش بيني كرده است كه ميزان توليد نفت خاورميانه از 1/23 ميليون بشكه در سال 2009 به بيش از 1/28 ميليون بشكه در سال 2015 و 30 ميليون بشكه در سال 2020 و 6/31 ميليون بشكه تا سال 2025 و 1/34 ميليون بشكه تا سال 2030 و سرانجام به بيش از 1/37 ميليون بشكه تا سال 2035 خواهد رسيد. رشد توليد نفت خاورميانه به طور ميانگين ساليانه به 8/1 درصد خواهد رسيد.
ميانگين رشد توليد نفت ايران نيز در اين مدت هر سال 8/0 درصد خواهد بود.
توليد نفت عراق نيز تا سال 2035 به 7 ميليون بشكه، كويت به 6/3 ميليون بشكه، قطر 5/2 ميليون بشكه، عربستان به 6/14 ميليون بشكه، امارات به 2/4 ميليون بشكه، الجزاير 2/2 ميليون بشكه ، آنگولا به 4/1 ميليون بشكه، ليبي به 1/2 ميليون بشكه، نيجريه به 8/2 ميليون بشكه و ونزوئلا به 4 ميليون بشكه خواهد رسيد.
در حال حاضر امريكا با در اختيار داشتن 20 ميليارد بشکه ذخيره نفت خام قابل استحصال، بالاترين ميزان ذخاير نفت در بين کشورهاي غير اوپک را دارد اما به نسبت ايالات متحده ساير کشورهاي غير اوپک از وضعيت چندان خوبي برخوردار نيستند.
هم اکنون نروژ 8 ميليارد بشکه، انگليس 3 ميليارد بشکه، مکزيک 12 ميليارد بشکه، برزيل 12 ميليارد بشکه و کشورهاي حوزه قفقاز، آسياي ميانه، مرکزي و روسيه در مجموع 62 ميليارد بشکه از ذخيره نفت قابل استحصال برخوردار هستند. اين سطح از ذخاير نفت خام نشان ميدهد که غير اوپکيها از حجم ذخاير شکننده و آسيب پذيري برخوردارند.
از سوي ديگر در شرايط فعلي 47 ميليون بشکه نفت خام توسط کشورهاي غير عضو اوپک توليد ميشود که با توجه به حجم ذخاير شکننده و کاهش توليد اين دسته از کشورها حداقل بايد تا سال 2035 ميلادي 5 ميليون بشکه توليد روزانه نفت خام خود را افزايش دهند.
بدون شک دسترسي به اين ميزان افزايش توليد نفت خام براي کشورهاي غير عضو اوپک با توجه به کاهش عمر ذخاير و افزايش هزينههاي افزايش ضريب بازيافت کمي بعيد به نظر ميرسد. در طرف مقابل بايد توليد نفت خام کشورهاي عضو اوپک از 34 ميليون بشکه فعلي به 62 ميليون بشکه تا 25 سال آينده افزايش يابد که بر اين اساس بايد 20 ميليون بشکه نفت خام توسط کشورهاي خاورميانه و 8 ميليون بشکه هم توسط ساير اعضاي اوپک همچون ونزوئلا، ليبي، آنگولا و الجزاير توليد شود. با وجود حجم قابل قبول ذخاير نفت کشورهاي عضو اوپک، براي تحقق اين ميزان سقف توليد نفت بايد سرمايهگذاريهاي وسيع و اصلاحات قابل توجه ساختاري انجام شود که متأسفانه رويکردهاي مشخصي در برخي از اعضا ديده نميشود.
ايران و عراق؟
اين پيشبينيها در حالي مطرح ميشود که سهم کشورهاي خاورميانه در تأمين نفت دنيا تا سال 2035 ميلادي روزانه 20 ميليون بشکه است که در بين کشورهاي اين منطقه هم اکنون سوريه، قطر، يمن و عمان از توليد و حجم ذخاير شکننده نفت برخوردار هستند. از اين رو ايران، عربستان، عراق، کويت و امارات متحده عربي بازيگران اصلي نفت خام در منطقه خاورميانه تا 25 ساله آينده خواهند بود. از سوي ديگر در شرايط فعلي شبهاتي در مورد حجم دقيق ذخاير نفت خام عربستان به عنوان بزرگترين صادرکننده نفت در بين کشورهاي خاورميانه ايجاد شده است.
از طرف ديگر تا سال 2020 ميلادي ميزان مصرف امريكا به 20 ميليون بشکه در روز افزايش مييابد، اما همزمان توليد نفت اين کشور به 3/4 ميليون بشکه کاهش خواهد يافت،از اين رو امريكاييها بايد 70 درصد نفت مورد نياز خود را با واردات از ساير کشورها و به ويژه عربستان تأمين کنند. خاورميانه داراي نفت ارزان است و همين موضوع موجب ميشود تا سرمايهگذاران نفتي با وجود مسائلي همچون تحريم به اين منطقه بيايند آن هم براي دو دليل: -1 حفظ امنيت انرژي
2 -کسب سود از فعاليتهاي نفتي
حال با توجه به آمارهاي مطرح شده به نظر ميرسد بخش عمده نفت امريكا تا 9 سال آينده توسط عربستان تأمين خواهد شد و نقش ايران و عراق در تأمين انرژي ساير مصرفکنندگان بزرگ دنيا حياتيتر ميشود.کشورهايي که در بالا به آنها اشاره شد، به نحوي با افزايش مصرف روبهرو خواهند شد.
عراق برنامه ويژهاي را براي به دستگيري بازارهاي نفت و ارتقا رتبه خود در ميان صادر كنندگان نفت در پيش گرفته و در مقابل ايران، شتاب خود در توليد نفت را از كف داده است. همه نگاهها به خليج فارس است پس بهتر است از فرصت استثنايي سالهاي آينده نهايت بهرهرا ببريم.
با توجه به مشترك بودن بسياري ازميدانهاي نفتي كشور و سرعت بالاي كشورهاي همسايه در برداشت از اين منابع نفتي بايد سياستي جدي و مدون در سرتاسرصنعت نفت اجرا و پياده شود تا نقش ژئوپلتيك ايران در معادلات انرژي دنيا حفظ شود.
