امین خرمی- پس از گذشت بیست و هفت سال از برگزاری بزرگترین رویداد نمایشی کشور یا به تعبیر دیگر، با طی کردن بیش از ربع قرن از برگزاری جشنواره بینالمللی تئاتر فجر و حضور گروههای تئاتری داخلی و خارجی و با توجه به تبادل اطلاعات تکنیکی و تئوری تئاتر شاید لازم باشد در اولین مرحله آسیب شناسی کیفی این رویداد با این سؤال وارد میدان شویم که آیا می توانیم از جشنوارهای با این قدمت چنین نتیجه بگیریم که این رویداد در حال حاضر از وضعیت مطلوبی برخوردار است یا خیر؟
البته این مسأله را نباید از ذهن دور داشت که در قیاس با چندین و چند جشنواره بینالمللی هنری که در طول سال در ایران برگزار میشود جشنواره تئاتر فجر در سازمان دادن به یک رویداد بین المللی توانسته تا حد مناسبی درست به وظیفه خود عمل کند و در معرفی فرهنگ و هنر ایرانی به سایر کشورهای جهان نیز در طی چند سال اخیر فوقالعاده بوده است، و درست به همین دلیل است که سال هاست که یکی از جدیترین آسیبهای این جشنواره به لزوم تخصیص بودجه مستقل برای کسب توفیق بیشتردر اهداف مورد نظر خود باز میگردد و نظایری از این دست. این دست از مسائل باعث شد که در دومین گام از سلسله اقدامات روزنامه جوان در بررسی کارنامه جشنواره تئاتر فجر آن هم در آستانه برگزاری بیست و هشتمین دوره این رویداد به سراغ آسیب شناسی این جشنواره در همکلامی با استادان تئاتری برویم که هم نامشان و هم مدیریتشان در طی این چند سال بر تئاتر ایران سایهگستر بوده است.
فقر اندیشه ورزی
بدون شک جشنواره تئاتر فجر میدان تبادل اطلاعات اهل تئاتر در عرصه بین المللی است که تلاش بر استمرار آن به خصوص در یک دهه اخیر تا حد قابل لمسی باعث پویایی تئاتر کشور شده است و این پویایی با همکاری دانشگاهها و دانشکدههای تئاتری و برگزاری سمینارهای آموزشی و نشستهایی از این قبیل توانسته در ارتقای سطح کیفی تئاتر کشور بدون کوچکترین اغراقی موثر باشد.
اما اینکه این تأثیرگذاری در حدی بوده که قابل رضایت جمیع هنرمندان و دست اندرکاران نمایش کشور باشد یا نه خود سوالی است که آن را از حسین مسافرآستانه، کارگردان تئاتر و دبیر همین رویداد در سال پیش پرسیدهایم و وی در پاسخ به این مسأله با اشاره به اینکه نقطه اوج و مشخصه یک جشنواره تئاتر خوب و ملی ایجاد زمینههای مناسب تئوری، اندیشهورزی و تکنیکهای خاص است تأکید میکند:«همین نقطه در صورت عدم توجه میتواند به چشم اسفندیار این جشنواره و بدنه تئاتر اصلی کشور بدل شود. تئاتر ما برای رسیدن به نقطه مطلوب و تحول بنیانی، نیازمند مداومت است، البته پرداختن صرف به اجرا در یک جشنواره چندان مناسب نیست و این آسیب کلیت جشنوارههاست، اما خوشبختانه در طول دهه اخیر و با گواهی آمار می توانم اطمینان دهم که کلیه کارهای پذیرفته شده در جشنواره فجر به اجرای عمومی نیز در آمدهاند.» کارگردان نمایش «در قاب ماه» راههای تحول در تئاتر کشور را اجرای عمومی نمایشها در سراسر کشور، توجه به امکانات سالنی و بالابردن سطح دانش تئاتر در کشور ارزیابی میکند و میگوید:«بعد از بیست و هشت سال تجربه اجرایی، این رویداد بین المللی، نیازمند برگزاری نشستهایی جهت آسیب شناسی، شناخت توانمندیها و نقاط ضعف در برگزاری است که البته من به شخصه و با تجربه دبیری این جشنواره مجدانه از مسؤولان خواهشمندم که بهتر است بودجه این جشنواره برای تبدیل شدن به عنوان بزرگترین رویداد ملی در عمل، از بودجه کلی تئاتر کشور جدا شود. در ضمن فراموش نکنیم که جشنواره بین المللی تئاتر فجر نیازمند حمایت کلیه مراکز فرهنگی و هنری از جمله وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مرکز فرهنگی هنری شهرداری، حوزه هنری و دیگر مراکز فعال در زمینه امور فرهنگی کشور است.»
اهمیت مدیر لایق
با مرور دورههای گذشته تئاتر فجر شاهد این هستیم که در برخی دورهها بخش نمایشهای ایرانی به صورت رقابتی و در برخی دورهها غیررقابتی برگزار میشد. همچنین در طی دوران بیست و سوم تا بیست و ششم جشنواره شاهد حضور کمرنگ گروههای خوب تئاتر اروپا در جشنواره تئاتر فجر بودیم. شاید با این پیش فرض بتوانیم عنوان کنیم که رکود به وجود آمده در جشنواره و نبود رقابتی درخور و شایسته تئاتر ایران در همان سه دوره یاد شده جشنواره را از حال و هوای اصلی خود دوره کرده بود. اما از دوره بیست وششم به بعد این جشنواره مجدداً توانست با تمام نقات قوت و ضعف خود چهرهای تازه از خود به هنرمندان داخلی و گروههای شرکت کننده خارجی نشان دهد.
کوروش زارعی، بازیگر و کارگردان تئاتر و مسؤول امور نمایشی حوزه هنری تهران در اینباره تصریح میکند:«در دوره بیست وششم به بعد در جشنواره تئاتر فجر شاهد بخشهای متنوعی بودیم که در طول برگزاری این رویداد ملی در نوع خود بی نظیر بود. برای مثال باید گفت که در همان دوره بیست و ششم جشنواره تئاتر فجر برای نخستین بار میزبان تئاتر دانش آموزی و نمایشهای رادیویی و تلویزیونی بود و این نوید را به جامعه تئاتری کشور داد که فعالیت و برنامه ریزی در بخشهای مختلف هنری و آموزشی کشور میتواند در جذب مخاطب و آموزش هنرمندان تئاتری جوان و علاقهمند موثر باشد. همچنین یکی از مهمترین بخشهای جشنواره وجود بخش مسابقه بین الملل بود. این بخش امکان رقابت و حضور گروههای ایرانی را در کنار چند گروه خارجی میسر کرد و همین امر سبب شد هنرمندان تئاتر کشور خود را در بوته آزمون و رقابت بینالمللی ببینیم که این عامل سبب شد تا آن گروهها تلاش کنند تا حدی که در توانشان هست ظرفیت تئاتر ایران را به داوران بینالمللی جشنواره و گروههای خارجی نشان دهند. »
مسؤول امور نمایشی حوزه هنری تهران حضور نمایشهای ایرانی در بخش نامزدهای جشنواره در کنار آثار و نمایشهای حرفهای گروههای خارجی را نشان از رقابتی عنوان کرد که بیشتر از همه برای هنرمندان تئاتر و به طور کلی تئاتر ایران حائز اهمیت بود و این عنصر را یکی از آسیبهای مهم برگزاری جشنوارههای پیشین تئاتر فجر دانست و ابراز امیدواری کرد که این روند برای ارتقای سطح تئاتر ایران در دورههای آتی نیز مد نظر دبیران جشنواره فجر قرار گیرد. اگر خواهان پیشرفت و بر طرف سازی نقصها و کاستیهای موجود در برگزاری جشنواره تئاتر فجر هستیم باید در انتخاب دبیران نهایت دقت را به کار گیریم و از همه مهمتر استمرار چند دورهای دبیران را فراهم کنیم. »
سهم تبلیغات جشنواره تئاتر فجر «صفر» است!
گستردگی جشنواره در سطح شهر تهران در طی چند سال اخیر، تا حدودی زیادی عامل آشتی دادن مردم با تئاتر شده است که خود این مقوله یعنی توجه دبیران به استقبال مردم عادی از جشنواره چندان در برگزاری دورههای پیشین جشنواره مدنظر دبیران قرار نمیگرفت. شاید تا قبل از جشنواره تئاتر فجر شاهد اجراهای پراکنده در برخی نقاط و سالنهای شهر تهران بودیم، ولی در ایام جشنواره اجرای نمایشهای خیابانی، اقماری و صحنهای در سالنها و مکانهای مختلف باعث جلب توجه بیشتر مردمی شده است که شاید تا به حال نمایش ندیده بودند.
اما در کنار این محسنات یکی دیگر از آسیبهای کلان جشنواره تئاتر فجر که بی هیچ اغراقی در تمام ادوار برگزاری آن سایه سنگین خود را بر جشنواره انداخته بود به شیوه نادرست تبلیغات این رویداد بزرگ نمایشی بازمیگردد. در همین راستا شهرام کرمی، نمایشنامه نویس، کارگردان و رئیس امور نمایشی سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران معتقد است:«فقدان این عامل یعنی نبود تبلیغات گسترده در سطح شهر تهران و نقاط مختلف سبب شده بود که نگاه مسؤولان شهری، اجتماعی و سیاسی کشور کمتر به سمت تئاتر جلب شود، اما با رعایت این امر از جشنواره بیست و ششم، شاهد بودیم برخی از همان مسؤولان به تماشای نمایشهای مورد علاقه خود مینشستند. ولی نمیتوان این نکته را نیز فراموش کرد که در برخی برنامه ریزیها و فعالیتهای جشنواره نیز نقاط ضعفی به چشم میخورد. عملکرد دبیرخانه جشنواره به لحاظ خدمات دهی به هنرمندان و اصحاب رسانه تبدیل به یکی از نقاط آسیب جشنواره شد که نوک پیکان توجه رسانههای جمعی را به خود جلب کرد. این واقعیت را نمیتوان فراموش کرد که در برگزاری هر حرکت و فعالیتی به خصوص جشنوارهای در سطح بینالمللی همیشه کمی و کاستیهایی وجود دارد که باید کارشناسی و برطرف شوند، ولی اینکه این موضوع باعث شود حرکتی کلی و مثبت برای تئاتر زیر سؤال برود جلوه مناسبی ندارد. »
رئیس امور نمایشی سازمان فرهنگی - هنری شهرداری تهران با تاکید بر این مسأله که هم اکنون نیاز به آسیب شناسی و تشخیص ضعف و قوتهای جشنواره تئاتر فجر بیش از پیش احساس میشود بیان میکند:«برگزاری نشستهای آسیب شناسی تئاتر فجر سبب می شود تا قبل از اینکه واقعیتها به فراموشی سپرده شوند برای تداوم حرکات مثبت برنامه ریزی مناسب انجام شود.»
در پایان این گزارش با تأکید بر ادامه این سلسله گزارشها ذکر این نکته لازم است که در حال حاضر نگرانی اصلی هنرمندان حاضر در جشنواره و اکثر اهالی تئاتر استمرار نداشتن این دست حرکتهای قابل توجه در دورههای بعد است. چرا که با برگزاری گسترده این رویداد در طی سه سال اخیر این ذهنیت شکل گرفته است که اگر برگزاری جشنواره تئاتر فجر به این گستردگی در دورههای بعد نیز ادامه یابد میتوان شاهد اتفاقی خوب و بزرگ در تئاتر کشور بود و تحقق تفکر نهادینه شدن تئاتر در بین مردم نیز از حد شعار خارج شده و قابل دسترس خواهد شد.
