جوان آنلاین: دریاچه خزر یا همان کاسپین که بزرگترین دریاچه دنیا نام دریا را روی خودش تثبیت کرده، این روزها با شتاب بیشتری در حال آب رفتن است! در حالی که میزان کاهش تراز خزر در سالهای ابتدایی حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر در سال بود، در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به حدود ۲۰ سانتیمتر در سال رسیده و در سال ۲۰۲۶ نیز کاهش ۲۳سانتیمتری ثبت شده است. بدتر اینکه این روند ممکن است با شدت بیشتری ادامه پیدا کند، به گونهای که مدلهای موجود نشان میدهند دستکم تا سال ۲۰۵۰، در صورت تداوم شرایط فعلی، کاهش تراز دریا میتواند با شدت حداقل ۲۰ سانتیمتر در سال ادامه داشته باشد.
دریای خزر علاوه بر اینکه بخشی از جغرافیای ایران محسوب میشود، یک ذخیره زیستمحیطی بینظیر در شمال کشور فراهم کرده و با گونههای منحصربهفرد جانوری نقش مهمی را در محیط زیست و تجارت و نقلوانتقال دریایی کشورمان بازی میکند. اما بزرگترین دریاچه کره زمین هم از تغییرات اقلیمی بینصیب نبوده و طی چند دهه اخیر با کاهش تراز آب خزر مواجه بودهایم. بر اساس بررسی تاریخچه تراز دریای خزر، روند کاهش تراز از حدود سال ۱۹۹۵ آغاز شد، اما در سالهای نخست شدت آن به اندازهای نبود که حساسیت جدی کشورهای منطقه را برانگیزد. آنطور که احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست میگوید، میانگین کاهش تراز خزر تا سال ۲۰۲۰، یعنی پس از گذشت حدود ۲۵ سال از آغاز این روند، حدود ۵/۷ سانتیمتر در سال بود، اما از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ این میزان به حدود ۲۰ سانتیمتر در سال افزایش پیدا کرد که کاهش بسیار چشمگیری محسوب میشود.
به گفته وی، در سال ۲۰۲۶ نیز کاهش حدود ۲۳ سانتیمتری تراز دریای خزر ثبت شده و این روند ممکن است با شدت بیشتری ادامه پیدا کند. مدلهای موجود نشان میدهند که دستکم تا سال ۲۰۵۰، در صورت تداوم شرایط فعلی، کاهش تراز دریا میتواند با شدت حداقل ۲۰ سانتیمتر در سال ادامه داشته باشد. بنا به تأکید لاهیجانزاده، میزان پسروی آب در بخشهای مختلف خزر با هم متفاوت است. به دلیل عمق کمتر بخش شمالی دریای خزر که کشورهای قزاقستان و تا حدودی آذربایجان و ترکمنستان را دربرمیگیرد، میزان پسروی آب در این مناطق بسیار شدیدتر است و حتی گزارشهایی از پسروی ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری آب در برخی مناطق ارائه شده که بنادر این کشورها را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است.
معاون سازمان حفاظت محیطزیست با بیان اینکه آثار این روند در ایران نیز قابل مشاهده است، میافزاید: «در کشور ما بیشترین آثار کاهش تراز در استان گلستان مشاهده میشود و در مازندران و گیلان نیز این پسروی وجود دارد و میتواند بر شرایط ساحلی و بستر دریا اثرگذار باشد.»
تغییر اقلیم و افزایش تبخیر؛ متهمان ردیف اول
بنا به تأکید معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست، با توجه به اینکه روند کاهش تراز دریای خزر دستکم برای ۲۵سال آینده ادامه خواهد داشت، موضوع سازگاری با این شرایط اهمیت زیادی دارد و باید برای آثار آن در بخشهای مختلف برنامهریزی شود.
به گفته وی، بر اساس مطالعات انجامشده از سوی کشورهای مختلف و همچنین بررسیهای مشترک، بیشترین اثرگذاری مربوط به تغییر اقلیم و افزایش تبخیر است. شدت تبخیر در دریای خزر به میزان قابل توجهی افزایش پیدا کرده و پس از آن، کاهش آورد رودخانهها به خزر از دیگر عوامل مؤثر محسوب میشود؛ هرچند سهم کاهش ورودی رودخانهها در مقایسه با اثر تغییر اقلیم و افزایش تبخیر، بسیار کمتر است. معاون محیط زیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست با اشاره به اینکه حدود ۸۰ درصد آب ورودی به دریای خزر از طریق رودخانهها تأمین میشود، میافزاید: «۲۰درصد باقیمانده نیز مربوط به رودخانههایی است که از چهار کشور دیگر حاشیه خزر وارد این دریا میشوند. سهم ایران از ورودی رودخانهها به خزر حدود ۵ درصد است.» کاهش ورودی رودخانهها نیز خود تحت تأثیر دو عامل اصلی قرار دارد؛ نخست کاهش بارندگی در حوزههای آبریز این رودخانهها و دوم احداث سد روی رودخانهها. برای نمونه، رودخانه ولگا که به دلیل حجم بالای آبی که وارد دریای خزر میکند، اهمیت زیادی دارد، طی سالهای اخیر با کاهش آورد مواجه بوده است.
سدسازی عامل کاهش تراز خزر نیست
لاهیجانزاده با اشاره به سابقه سدسازی در حوزه آبریز ولگا میگوید: «بررسی تاریخچه سدسازیها نشان میدهد پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، سدسازی گستردهای در این حوزه انجام نشده و بخش عمده سدهای موجود به اواخر دهه ۱۹۹۰ بازمیگردد. حدود ۱۰ تا ۱۱ سد بزرگ در این حوزه وجود دارد.» وی با بیان اینکه سهم کاهش آورد رودخانهها در مقایسه با تغییرات اقلیمی محدودتر است، میافزاید: «میزان تبخیر در دریای خزر عددی حدود ۳۰۰ تا ۳۶۰ میلیارد مترمکعب را نشان میدهد، در حالی که تغییرات مربوط به ورودی رودخانهها بسیار کمتر از این میزان است و حدود ۱۰ درصد از این تغییرات را شامل میشود. بنابراین افزایش دما و شدت گرفتن تبخیر، اثر بسیار چشمگیرتری نسبت به کاهش ورودی رودخانهها بر تراز دریای خزر دارد، اما کاهش آورد رودخانهها نیز به هر حال سهم خود را در این روند دارد.»
خطر ایجاد کانونهای گرد و غبار در شمال با پسروی خزر
پسروی آب دریای خزر، اما آثار و تبعات زیستمحیطی متعددی دارد که ایجاد کانونهای گرد و غبار یکی از آنهاست.
لاهیجانزاده با اشاره به پیامدهای پسروی دریای خزر میگوید: «موضوع تبعات جانبی پسروی خزر و اینکه این پدیده چگونه میتواند کشورهای منطقه را تحت تأثیر قرار دهد، از موضوعات مهم مورد بررسی است و باید درباره اقدامات لازم برای مقابله با این آثار و تبعات تصمیمگیری شود.»
وی همچنین نسبت به احتمال ایجاد کانونهای جدید گرد و غبار در پی پسروی خزر هشدار میدهد و میافزاید: «در کشورهای ترکمنستان و قزاقستان نیز کانونهای فعال گرد و غبار وجود دارد و اگر روند پسروی با همین شدت ادامه پیدا کند، احتمال ایجاد کانونهای جدید گرد و غبار افزایش خواهد یافت.» بنا به تأکید وی، در حال حاضر بخشی از آلودگی هوای شمال شرق کشور ما نیز از کانونهای گرد و غبار واقع در این دو کشور متأثر میشود و با تشدید پسروی خزر، این مسئله میتواند ابعاد بیشتری پیدا کند.
هرچند در نقشههای باستانی از ایرانزمین، خزر دریایی کاملاً متعلق به ایران بوده، اما حالا دریای خزر بین ایران و پنج کشور ساحلی اطرافش مشترک است و هر برنامهای برای احیا یا محافظت از آن لاجرم باید منطقهای و با توافق همه کشورها باشد. معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست از تدوین یک طرح منطقهای برای سازگاری با کاهش تراز آب دریای خزر خبر میدهد و میگوید: «هماهنگی منطقهای در این زمینه در حال انجام است و یک طرح منطقهای نیز تهیه شده که کلیات آن قرار است فردا به امضای کشورهای عضو برسد. البته جزئیات این طرح موضوعات متعددی دارد که باید کشورهای ساحلی درباره آنها به توافق برسند و یک برنامه مشترک و مورد اتفاق همه کشورها برای سازگاری با این پدیده تدوین شود.»
