تهران فقط آنچه در سطح خیابان دیده میشود، نیست. بخشی از آینده شهر میتواند در لایهای شکل بگیرد که سالها عمدتاً به مترو، تونل، پارکینگ و تأسیسات شهری اختصاص داشته است. لایهای که اکنون در برنامهریزی شهری تهران قرار است از یک ظرفیت پراکنده و موردی، به بخشی از نظام توسعه کلانشهر تبدیل شود.
«توسعه فضاهای زیرسطحی» در تهران میتواند توسعه پایتخت را تسهیل و تسریع کند. هدف چنین رویکردی، سازماندهی نظاممند فضاهای زیرزمین در مقیاس کلانشهری و پیوند دادن آنها با نیازهای حملونقلی، خدماتی، اجتماعی، زیستمحیطی و ایمنی شهر است. سند راهبردی برنامهریزی فضاهای زیرسطحی شهر تهران نیز در شهریورماه امسال در شورایعالی شهرسازی و معماری ایران به تصویب رسید؛ سندی که قرار است چارچوب برنامهریزی و مدیریت این لایه کمتر دیدهشده شهر را مشخص کند.
از پروژههای منفرد تا یک نظام یکپارچه
میترا کریمی، مدیرکل شهرسازی و طرحهای شهری شهرداری تهران، درباره ضرورت این تغییر رویکرد میگوید: طی سالهای گذشته بخش قابل توجهی از مداخلات زیرسطحی تهران به صورت پروژههای منفرد و موردی انجام شده و نبود یک سند بالادست، چارچوب نهادی مشخص، نظام پایش و سازوکار یکپارچه تصمیمگیری از مهمترین خلأهای این حوزه بوده است.
به گفته او، سند جدید تلاش دارد این وضعیت را به سمت حکمرانی یکپارچه، برنامهمحور و مبتنی بر تصمیمگیری مکانی تغییر دهد. به این معنا که پیش از هر مداخله، ظرفیت زیرسطح، ویژگیهای کالبدی و عملکردی سطح زمین، نیازهای محله و منطقه و ارتباط آن با شبکه شهری مورد بررسی قرار گیرد.
مدیرکل شهرسازی و طرحهای شهری شهرداری تهران با بیان اینکه در این نگاه، فضای زیرسطحی دیگر مترادف با مترو یا تونل نیست، میگوید: شبکههای پیاده و ارتباطی، پارکینگها، خدمات عمومی و رفاهی، تأسیسات شهری، مراکز پشتیبان بحران و فضاهای امن چندمنظوره نیز میتوانند در این لایه از شهر تعریف شوند.
زیرزمین برای حل بخشی از مسائل روی زمین
منطق این طرح، افزایش سطح ساختوساز نیست، بلکه استفاده از ظرفیت زیرزمین برای کاهش فشار بر سطح شهر است. توسعه فضاهای زیرسطحی میتواند به بهبود شرایط حملونقل و ترافیک، کاهش آلودگی هوا، افزایش کارایی زمین، کمک به تأمین فضاهای خدماتی و تفریحی و ارتقای کیفیت محیط شهری منجر شود. در این چارچوب، یکی از محورهای مهم، پیوند میان توسعه زیرسطحی و حملونقل عمومی است. ایستگاهها و مجتمعهای مترو میتوانند از یک فضای صرفاً عبوری به مجموعههایی چندمنظوره تبدیل شوند که بخشی از خدمات مورد نیاز شهروندان را در خود جای میدهند. این رویکرد با سیاست توسعه مبتنی بر حملونقل عمومی (TOD) نیز ارتباط دارد؛ سیاستی که در برنامهریزی شهری تهران در حال توسعه است. اما اهمیت زیرزمین تهران فقط به زندگی روزمره محدود نمیشود. یکی از مهمترین کارکردهای پیشبینیشده برای این فضاها، افزایش تابآوری شهر در برابر بحرانهاست.
پارکینگهایی که در زمان بحران، کارکرد دیگری پیدا میکنند
میترا کریمی توضیح میدهد: در الگوی پیشنهادی فضاهای امن زیرسطحی، یک فضا میتواند در شرایط عادی بهعنوان پارکینگ، فضاهای تفریحی- ورزشی و خدماتی مورد استفاده قرار گیرد و در شرایط اضطراری، به پناهگاه و مرکز پشتیبانی تبدیل شود. در نمونه طراحیشده، امکان استقرار افراد، پیشبینی فضاهای امدادی و پارکینگ خودروهای امدادی و خدماتی و همچنین امکان تخلیه پارکینگ برای ایجاد فضای اسکان موقت در شرایط اضطراری دیده شده است. این چندمنظوره بودن، یکی از تفاوتهای اصلی رویکرد جدید با ساخت فضاهای صرفاً پناهگاهی است، چراکه فضای زیرسطحی در زمان عادی نیز فعال است و به بخشی از زندگی شهری تبدیل میشود.
از سوی دیگر، امکان اتصال شبکههای خروج اضطراری مترو به تونلهای زیرسطحی و ساختمانهای مهم نیز در این برنامه مورد توجه قرار گرفته است؛ ظرفیتی که میتواند در زمان بحران، مسیرهای جایگزین برای جابهجایی و تخلیه شهروندان فراهم کند.
تدوین برنامه عملیاتی فضاهای زیرسطحی
کریمی درباره تدوین برنامه عملیاتی فضاهای زیرسطحی کلانشهر تهران تأکید دارد: این مرحله هسته اصلی پروژه محسوب میشود و تمرکز آن بر سازماندهی نظاممند فضاهای زیرسطحی منتخب، منطبق با چشمانداز، اهداف و راهبردهای سند بالادست، در مقیاس کلانشهری است.
به این ترتیب، قرار نیست برای همه نقاط تهران نسخه یکسانی پیچیده شود. ظرفیت توسعه زیرسطحی هر محدوده باید با توجه به ویژگیهای کالبدی، عملکردی، نیازهای شهری و الزامات طرحهای جامع و تفصیلی سنجیده شود. از سوی دیگر، موضوعاتی مانند حریم مترو، تأسیسات موجود، شرایط زمین و الزامات ایمنی نیز بخشی از فرآیند تصمیمگیری خواهند بود.
یک لایه جدید برای تابآوری تهران
در نهایت، زیرزمین تهران دیگر فضایی جدا از شهر نیست؛ بخشی از شهر است که میتواند به شبکه حملونقل، خدمات، پیادهراهها، تأسیسات، فضاهای عمومی و سامانههای امدادی متصل شود. اگر برنامه عملیاتی بتواند این ظرفیتها را بر اساس اولویتهای فضایی و نیازهای واقعی تهران به هم پیوند دهد، توسعه زیرسطحی میتواند از یک مجموعه پروژههای پراکنده به یک نظام شهری منسجم تبدیل شود. نظامی که قرار است بخشی از بار شهر را از سطح به عمق منتقل کند، بدون آنکه حیات شهری را از سطح زمین حذف کند.
