جوان آنلاین: بحرانهای ژئوپلتیکی به طور سنتی از دریچه بازارهای نفت و تجارت غلات نگریسته میشوند، در حالی که توجه جهانی پس از جنگ روسیه و اوکراین به تنوعبخشی به زنجیرههای تأمین غلات معطوف شده بود، مدیریت هوشمند در تنگه هرمز و محدودیت رفتوآمدها در این تنگه، بازار جهانی غذا را با شوک روبهرو کرد. بر اساس تازهترین گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، قیمت جهانی غذا به بالاترین سطح ۵/۳ سال اخیر رسید و پیشبینی میشود اثرات این شوک در سه تا شش ماه آینده بیشتر نمایان شود. نکته مهم این است که تنگه هرمز فقط گلوگاه نفت نیست؛ گلوگاه کشاورزی جهان هم است و اختلال در آن میتواند همزمان هزینه حملونقل و بیمه غلات را بالا ببرد، قیمت انرژی و در نتیجه هزینه تولید و حمل محصولات کشاورزی را افزایش دهد، صادرات کود نیتروژنه و اوره را مختل و واردات غلات کشورهای وابسته به خلیج فارس را دشوار و گران کند.
سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد اعلام کرد، جنگ خلیجفارس و دریای سیاه نه تنها بر قیمت نفت تأثیر گذاشته، بلکه سفرههای غذایی جهان را گرانتر کرده است. بر اساس گزارش فائو، شاخص قیمت مواد غذایی در جهان در ماه جولای (تیرماه) به بالاترین سطح خود از ژانویه ۲۰۲۳ (دی ۱۴۰۱) رسیده است. این افزایش قیمتها ناشی از تأثیرات مخرب شرایط آبوهوایی شدید و تشدید تنشها و درگیریها در دو منطقه حساس خلیج فارس و دریای سیاه است.
بر اساس گزارش فائو، میانگین شاخص قیمت مواد غذایی در ماه جولای به ۱/۱۳۱ واحد رسید که نسبت به ماه ژوئن (خرداد) با رقم ۳/۱۳۰ واحد، افزایش داشته است. این بالاترین سطح ثبتشده از ژانویه ۲۰۲۳ محسوب میشود. این افزایش قیمتها در حالی رخ میدهد که کارشناسان نسبت به بازگشت فشارهای تورمی به بازارهای جهانی مواد غذایی هشدار میدهند. درگیریهای ژئوپلتیکی و اختلالات اقلیمی، هزینههای تولید و عرضه محصولات کشاورزی را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.
اقتصاددان ارشد فائو هشدار داد که جهان با موج جدیدی از تورم قیمت موادغذایی مواجه است. وی تأکید کرد که آسیب دیدن محصولات کشاورزی و افزایش هزینههای تولید در نتیجه درگیریهای مناطق مختلف و همچنین پیامدهای پدیدههای شدید آبوهوایی، از عوامل اصلی این بحران هستند.
در همین راستا، شاخص قیمت روغنهای گیاهی با افزایش ۲ درصدی، به بالاترین سطح خود از ژوئن ۲۰۲۲ (خرداد ۱۴۰۱) رسید. این افزایش عمدتاً ناشی از بالا رفتن قیمت نفت خام و رشد تقاضا برای سوختهای زیستی بوده است. در این میان، قیمت روغن پالم و روغن سویا صعودی بوده، اما قیمت روغن کلزا و روغن آفتابگردان با کاهش مواجه شده است.
پیشبینی افزایش هزینهها تا پایان سال جاری و در سال آینده
ماکسیمو توررو، اقتصاددان ارشد فائو در مصاحبهای گفت: انتظار دارم که قیمت کالاها از این پس با شتاب بیشتری افزایش یابد و قیمت مواد غذایی تا پایان سال جاری رو به افزایش بگذارد؛ ضمن اینکه در سال آینده قطعاً شاهد افزایش بیشتر قیمت آنها خواهیم بود. او گفت: مدت زمان انتقال تغییرات قیمت کالا به قیمت نهایی مواد غذایی حدود سه تا شش ماه است. با وجود اینکه قیمت برخی کالاها مانند گندم، ذرت و برنج در ماههای اخیر افزایش یافته است، اما وضعیت قیمتها هنوز منعکسکننده برداشت نسبتاً مطلوب است، نه مشکلات احتمالی در سال آینده.
او گفت: مسئله تنگه هرمز بر تمامی نهادههای کالاهای کشاورزی و سیستمهای کشاورزی تاثیر میگذارد؛ نفت برنت به این دلیل که در پمپاژ، بستهبندی، فرآوری و حملونقل کاربرد دارد و گاز طبیعی به این خاطر که در تولید کودهای شیمیایی استفاده میشود. در همین حال، خساراتی که به زیرساختهای انرژی روسیه در جنگ با اوکراین وارد شده است، بازار صادرات دیزل و گاز طبیعی را محدود میکند که هر دو از مواد خام کلیدی در تولید مواد غذایی به شمار میروند.
براساس گزارش منابع خارجی، در همان سه ماه نخست جنگ علیه ایران، سطح زیر کشت جهانی گندم و ذرت کاهش یافت و برخی از تولیدکنندگان امریکایی به کشت سویا روی آوردند. استرالیا، یکی از صادرکنندگان برتر محصولات کشاورزی در جهان، اخیراً اعلام کرد: پیشبینی میشود تولید محصولات زمستانی ۲۱ درصد کاهش یابد که بخشی از آن به دلیل افزایش قابل توجه قیمت سوخت و کود و نداشتن اطمینان نسبت به تأمین مواد خام کلیدی است.
چرا تنگه هرمز برای سفره مردم جهان مهم است؟
حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی درخصوص اثرات جنگ علیه ایران بر بازار جهانی غذا و اهمیت تنگه هرمز برای پایداری کشاورزی جهان افزود: شواهد اخیر نشان میدهد که افزایش ناگهانی قیمت انرژی و کود میتواند تأثیر عمیقتری بر قیمت جهانی مواد غذایی نسبت به محدودیت صادرات غلات به تنهایی داشته باشد. این «شوک ورودی» به ویژه برای چندین اقتصاد بزرگ تولیدکننده کود در خلیجفارس، از جمله عربستان سعودی، قطر، ایران و امارات متحده عربی که برای دسترسی به بازارهای جهانی به تنگه هرمز متکی هستند، حاد است.
او گفت: تشدید خصومتها با ایران و بسته شدن عملی تنگه هرمز، به سرعت در حال تغییر قیمت ریسک در حوزههای کشتیرانی، بیمه و انرژی است، هزینههای غلات تحویلی را افزایش میدهد، دسترسی به کود را محدود میکند و نگرانیهایی را در مورد امنیت غذایی در بازارهای وابسته به واردات در سراسر خلیجفارس و فراتر از آن ایجاد میکند.
این تحلیلگر حوزه کشاورزی میافزاید: هرمز بیشتر به عنوان یک گلوگاه انرژی شناخته میشود که حدود ۲۰ درصد از جریان نفت جهانی را مدیریت میکند، اما مکانیسم انتقال کشاورزی آن سریع است. انرژی بالاتر، سوخت و بار بانکر را افزایش میدهد، در حالی که اختلال در لجستیک خلیج فارس و پریمیومهای ریسک جنگ، قیمت غلات را حتی زمانی که شاخصهای آتی پایدار هستند، افزایش میدهد.
شیرزاد در ادامه گفت: با توجه به اینکه حدود ۸۰ درصد از کالاهای جهانی از طریق دریا معامله میشوند، اختلال در حملونقل دریایی به سرعت در زنجیرههای تأمین تأثیر میگذارد. پیش از بحران، حدود یکپنجم نفت جهان، به همراه حجم قابلتوجهی از گاز طبیعی مایع، محصولات پتروشیمی و کودهای شیمیایی که زیربنای تولید و کشاورزی هستند، از تنگه هرمز عبور میکردند.
بحران هرمز، تهدیدی تازه برای امنیت غذایی یک میلیارد نفر
کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل ۶۱ کشور آسیبپذیر را که همزمان در معرض افزایش قیمت سوخت و شوکهای واردات مواد غذایی قرار دارند، شناسایی کرد. اکثر آنها واردکننده خالص نفت و غلات هستند و دولتها را مجبور به تحمل افزایش نرخ حملونقل، هزینههای بیمه و هزینههای انرژی میکنند. نزدیک به یک میلیارد نفر در این اقتصادها زندگی میکنند که بیش از ۳۰درصد آنها با کمتر از ۳ دلار در روز امرار معاش میکنند. قیمتهای بالاتر انرژی، قیمتهای بالاتر حملونقل، قیمتهای بالاتر واردات و به ویژه مواد غذایی پیامدهای عظیمی برای رفاه مردم این کشورها دارد.
کارشناسان معتقدند با توجه به وابستگی بالای واردات مواد غذایی در سراسر خلیج فارس و افزایش ریسک کوددهی همزمان با قطعی شدن تصمیمات مربوط به کاشت، اختلال طولانیمدت در تنگه هرمز، نوسانات قیمت حملونقل، نهادهها و غلات تحویلی را بالا نگه میدارد و فشارهای مربوط به امنیت غذایی را در بازارهای آسیبپذیر تشدید میکند.
