جوان آنلاین: جنگ، محاصره دریایی و اقتصاد، سه ضلع محوری این روزهای تاریخ اقتصادی- سیاسی ایران به حساب میآیند. در روزهایی که ایران با هر اقدام و کنش خود، میتواند نظم جدیدی خلق کند، طرح ابتکاراتی که بتواند هم تاکتیک و هم تکنیک دشمن را مورد هدف قرار دهد، ضروری و واجب است. یکی از ابتکارات، تمرکز بر بهرهگیری از ظرفیت قطارهای بلوکی است. اما این کلیدواژه چه معنایی دارد و چرا باید به آن پرداخت و در دستور کار قرار داد؟
قطار بلوکی به قطاری گفته میشود که از لحظه حرکت از مبدأ تا رسیدن به مقصد، ترکیب واگنهای آن تغییری نمیکند، یعنی در طول مسیر هیچ واگنی به آن اضافه یا از آن جدا نمیشود. به همین دلیل، این قطار با حداقل توقف و بدون نیاز به عملیات مکرر مانور یا دستهبندی واگنها در ایستگاههای بینراهی حرکت میکند. معمولاً قطارهای بلوکی برای جابهجایی یک محموله بزرگ یا چند محموله همنوع که مقصد مشخصی دارند، مورد استفاده قرار میگیرند. امکانی که میتواند در یک مسیر کریدوری بلند - با وجود ایستگاههای مختلف - مورد استفاده ویژه قرار گیرد و امنیت اقتصادی کشور را در شرایط جنگی مهیا کند.
چرا کالاهای حساس به حمل مستقیم نیاز دارند؟
در شرایط جنگی و در موضعی که ایران در حالت محاصره دریایی قرار دارد، بایستی ریسک مسیر دریایی را در مسیرهای زمینی توزیع کرد. هرچند اهمیت مسیر دریایی قابل کتمان نیست، اما در این موضع، باید به این موضوع با نگاهی حلمسئله ورود کرد. به همین خاطر، قطارهای بلوکی در اینجا اهمیت پیدا میکنند. کالاهای حساس به دلیل ارزش بالا، شرایط نگهداری خاص، محدودیت زمانی یا نقش حیاتی در فرایند تولید و خدمات معمولاً نمیتوانند مسیرهای طولانی، توقفهای متعدد یا تغییرات زیاد در حملونقل را تحمل کنند.
تأخیر در تحویل هریک از کالاهای حساس که به آن اشاره کردیم باعث کمبود کالا و افزایش تقاضا میشود و توقف در مرز هم باعث قطع جریان تأمین میشود که تبعاتی مانند کاهش کیفیت محصول، منقضی شدن محصول، طولانی شدن فرایند ترخیص و... را در پیش دارد. مثلاً برای واردات دارو اگر تأخیری رخ دهد، در تأمین کردن نیاز داروخانهها و بیمارستانها با چالش روبهرو میشویم یا توقف آن در مرز باعث افت کیفیت محصول یا منقضیشدن میشود.
امکانهای فعلی در الگوگیری و بهرهگیری از قطارهای بلوکی
تجربه چین با توسعه تجارت با قطار سریعالسیر: چین از سال ۲۰۱۱، قطارهای بلوکی را به یکی از ارکان ابتکار کمربند و جاده تبدیل کرد. این قطارها با اتصال دهها شهر چین به کشورهای اروپایی، زمان حمل کالا را در مقایسه با حمل دریایی به میزان قابل توجهی کاهش دادهاند و گزینهای مناسب برای انتقال کالاهای حساس، قطعات صنعتی، تجهیزات الکترونیکی و محصولات با ارزش افزوده بالا فراهم کردهاند. پس از برگزاری جلسات مکرر بین کارگروههای راهآهن چین، قزاقستان و ایران و پیوستن راهآهن ترکمنستان به این کارگروه، طبق توافقی که در اردیبهشت۱۴۰۳ به امضا رسید؛ قرار شد راهآهن ازبکستان نیز به اجلاسهای بعدی ملحق شود. به این ترتیب، قطارهای باری چین به ایران از مسیر جدیدی، با عبور از چین، قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان و ورود از مرز سرخس حرکت خواهند کرد. علاوهبراین، برنامهریزی شده است که در آینده قطارها از ایران به ترکیه و اروپا نیز حرکت کنند، به این ترتیب مسیر جاده ابریشم با ریل احیا خواهد شد.
روسیه و بهرهگیری از کریدور ترانسسیبری:روسیه با تکیه بر راهآهن ترانسسیبری، یکی از مهمترین مسیرهای ریلی بین آسیا و اروپا را در اختیار دارد. این کریدور با اتصال بنادر شرق روسیه به اروپا، امکان عبور قطارهای بلوکی را با حداقل توقف فراهم کرده و به یکی از مسیرهای اصلی حمل کانتینر، کالاهای صنعتی و محمولههای حساس تبدیل شده است. البته این کریدور به عنوان مهمترین مسیر متصلکننده آسیا و اروپا غیرعملیاتی شده است.
ترکیه و مسئله تقویت کریدور میانی: ترکیه نیز با سرمایهگذاری در کریدور میانی تلاش کرده است مسیر جایگزینی برای حمل کالا میان چین و اروپا ایجاد کند. این کریدور از چین آغاز شده و پس از عبور از قزاقستان، دریای خزر، آذربایجان و گرجستان به ترکیه و سپس اروپا متصل میشود.
با عنایت به تجربه این کشورها، به این نتیجه میرسیم که قطارهای بلوکی فقط ابزار حملونقل نیستند و میتوان آن را به بخشی از راه توسعه تجارت و زنجیره تأمین تعمیم داد.
محاصره دریایی و تیری با دو نشان!
امروزه اگر بخواهیم اقتصاد یک کشور واقعاً پیش برود، فقط تولید کردن کافی نیست، باید توانست همان کالا را سریع و مطمئن به دست خریدار رساند. محاصره دریایی دقیقاً ما را در نقطهای قرار داده است که بایستی به سمتی حرکت کنیم که حیات و ممات تولید و صادرات را از مسیرهای متنوع و با ریسک مناسبی دنبال کنیم؛ و اساساً همینجاست که نقش حملونقل پررنگ میشود. کشورهایی که سر راه کریدورهای بینالمللی قرار دارند، اغلب از این موقعیت سود بیشتری میبرند. ایران هم بهخاطر مزیت جغرافیاییاش یکی از همین کشورهاست، دارای مسیری کوتاه و امن که سالهاست مورد توجه صاحبان کالا بوده است. از یک طرف فرصتهای صادراتی مطرح است و از طرف دیگر رشد اقتصادی شرق و جنوب آسیا و تمایلشان برای رسیدن به بازارهای غربی. این دو عامل باعث شده پتانسیل ترانزیتی ایران بیش از پیش اهمیت پیدا کند. گرچه این ظرفیت وقتی به نتیجه میرسد که با کشورهای همسایه هماهنگ و هممسیر باشیم، بدون همکاری منطقهای، این فرصت غیرعملیاتی میماند.
وضعیت و جایگاه ترانزیت به چه صورت است؟
با طرح بحث حول قطارهای بلوکی و امکانهای فعلی، ممکن است سؤالی حول وضعیت فعلی طرح شود. دادهها نشان میدهد که جایگاه ایران در ترانزیت ریلی منطقه طی سالهای اخیر روندی رو به رشد داشته است. بر اساس آمارهای رسمی، حجم حملونقل ریلی بینالمللی کشور در سال ۱۴۰۴ برای نخستین بار از مرز ۵میلیونتن عبور کرد که بالاترین میزان ثبتشده در تاریخ راهآهن ایران محسوب میشود. همزمان، کریدور شرق-غرب که چین را به اروپا متصل میکند، پس از چند سال وقفه، بار دیگر از مسیر ایران فعال شده و به چرخه حملونقل بینالمللی بازگشته است.
طبق بررسیها تا پایان بهمنماه ۱۴۰۴، دهها قطار کانتینری از چین وارد ایران شدند و نخستین قطار آزمایشی نیز با عبور از خاک ایران، مسیر چین به لهستان را با موفقیت طی کرد. این رویداد نشان میدهد، مسیر ریلی ایران بار دیگر در حال تبدیل شدن به یکی از گزینههای قابل اتکا برای جابهجایی بار میان آسیا و اروپاست.
برنامههای توسعهای راهآهن نیز حاکی از تلاش برای افزایش ظرفیت ترانزیتی کشور است. افزایش ظرفیت مسیر ریلی ایران-ترکیه به بیش از یک میلیون تن در سال و آغاز اجرای پروژه خط ریلی مرند-چشمهثریا از جمله اقداماتی است که میتواند نقش ایران را در کریدورهای بینالمللی تقویت کند.
با این اوصاف، قطارهای بلوکی و ظرفیت ترانزیتی فعلی میتواند کمکی محوری در هدف قرار دادن دو نشان تداوم واردات و صادرات از مسیر زمینی و کریدورهای موجود بکند و از سویی تاکتیک و تکنیک محاصره دریایی را به نقطه کماثر میل دهد. موضوعی که اگر در کوتاهمدت به جد دنبال شود، میتواند ثمرات بسیار زیادی برای اقتصاد ایران داشته باشد.
*پژوهشگر اقتصادی
