جوان آنلاین: «تنوع مدارس» یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات نظامهای آموزشی در جهان است. موافقان میگویند هر دانشآموز استعداد، نیاز و علاقه متفاوتی دارد و طبیعی است که همه در یک الگوی واحد آموزشی نگنجند. در مقابل، منتقدان هشدار میدهند گسترش مدارس خاص، اگر بدون سیاستهای حمایتی همراه باشد، میتواند به جدایی دانشآموزان براساس توان اقتصادی، موقعیت اجتماعی یا سطح تحصیلی منجر شود و شکاف آموزشی را عمیقتر کند.
این بحث برای ایران نیز تازه نیست. نظام آموزشی کشور طی چهار دهه گذشته، از ساختاری نسبتاً یکپارچه به مجموعهای متنوع از مدارس دولتی، غیردولتی، استعدادهای درخشان، نمونه دولتی، شاهد، هیئتامنایی، علوم و معارف اسلامی و دهها عنوان دیگر رسیده است، مسیری که ریشههای آن به سالهای نخست پس از انقلاب بازمیگردد. در آن سالها، با هدف تحقق عدالت آموزشی، برخی مدارس غیردولتی حذف شدند و در مقابل، مدارسی مانند شبانهروزی و نمونه مردمی برای افزایش دسترسی مناطق محروم به آموزش شکل گرفتند، اما در سالهای بعد، افزایش جمعیت دانشآموزی، محدودیت منابع دولت و مشارکت بیشتر بخش خصوصی، تنوع مدارس را به یکی از ویژگیهای نظام آموزشی ایران تبدیل کرد، اما تجربه کشورهای دیگر چه میگوید؟ آیا نظامهای آموزشی موفق نیز چنین تنوعی را تجربه کردهاند؟ جواب این سؤال، ساده نیست. گزارشهای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نشان میدهد مسئله اصلی، تعداد انواع مدارس نیست، بلکه کیفیت حکمرانی آموزشی است. این سازمان در یکی از گزارشهای خود اعلام میکند که «حق انتخاب مدرسه» زمانی به ارتقای کیفیت آموزش منجر میشود که همزمان، سیاستهایی برای جلوگیری از جدایی اجتماعی و نابرابری آموزشی نیز اجرا شود. در غیر این صورت، رقابت میان مدارس میتواند به تمرکز امکانات و دانشآموزان برخوردار در مدارس خاص بینجامد.
فنلاند یکی از نمونههای شناخته شده در این زمینه است. برخلاف تصور رایج، موفقیت این کشور بیش از آنکه نتیجه تنوع مدارس باشد، حاصل کاهش فاصله کیفیت میان مدارس است. بیشتر دانشآموزان در مدارس دولتی محله خود تحصیل میکنند و دولت تلاش کرده با توزیع متوازن منابع، جذب معلمان توانمند و حمایت از مدارس مناطق محروم، کیفیت آموزش را در سراسر کشور به سطحی نزدیک به هم برساند. به همین دلیل، انتخاب مدرسه برای بسیاری از خانوادههای فنلاندی، به معنای انتخاب میان مدارس بهتر و ضعیفتر نیست. در سوی دیگر هلند قرار دارد، کشوری که یکی از متنوعترین نظامهای آموزشی اروپا را دارد. خانوادهها میتوانند از میان مدارس دولتی، مذهبی و مدارس با رویکردهای آموزشی مختلف انتخاب کنند، اما همه این مدارس زیر چتر استانداردهای واحد آموزشی فعالیت میکنند و به طور مستمر ارزیابی میشوند. تجربه هلند نشان میدهد، تنوع مدارس، زمانی میتواند با عدالت آموزشی سازگار باشد که نظارت دولت بر کیفیت آموزش، دسترسی برابر و تأمین منابع تضعیف نشود. همین تفاوت، مهمترین درس تجربه جهانی است. کشورهای موفق، نسخه واحدی برای سازماندهی مدارس ندارند. برخی مانند فنلاند یکپارچگی بیشتر دارند و برخی مانند هلند، حق انتخاب گستردهتری برای خانوادهها فراهم کردهاند؛ بنابراین باید گفت آنچه این تجربهها را به هم نزدیک میکند، نه تعداد انواع مدارس، بلکه تلاش برای جلوگیری از تبدیل تفاوت مدارس به نابرابری آموزشی است.
از این منظر، شاید مسئله اصلی در ایران نیز صرفاً کم یا زیاد بودن انواع مدارس نباشد. سؤال مهمتر این است که آیا همه دانشآموزان، فارغ از اینکه در چه مدرسهای تحصیل میکنند، به معلمان توانمند، امکانات مناسب و فرصتهای برابر آموزشی دسترسی دارند؟ بدون شک جواب این سؤال نه است. تجربه کشورهایی که امروز در صدر رتبهبندیهای آموزشی قرار دارند، نشان میدهد فرصتهای برابر آموزشی، بیش از هر چیز به کیفیت سیاستگذاری و نحوه توزیع منابع بستگی دارد، نه صرفاً به تعداد تابلوهای متفاوتی که بر سردر مدارس نصب شده است.
