جوان آنلاین: در سالهای اخیر، مفهوم «سرمایه اجتماعی» به یکی از محوریترین شاخصها برای سنجش سلامت و تابآوری جوامع تبدیل شدهاست. به زبان ساده، سرمایه اجتماعی به معنای مجموعهای از هنجارها، اعتماد متقابل و شبکههای ارتباطی است که همکاری و هماهنگی میان افراد و نهادها را تسهیل میکند. این سرمایه ناملموس، همچون چسبی نامرئی، اجزای مختلف جامعه را به یکدیگر پیوند میزند و نقشی کلیدی در پایداری و کارآمدی حکومتها ایفا میکند. در همین چارچوب، حضور مستمر و شبانه مردم ایران در خیابانها طی ۵۰ شب اخیر، فارغ از رنگ و بوی سیاسی یا صنفی آن، بار دیگر مفهوم سرمایه اجتماعی نظام جمهوری اسلامی ایران را در کانون تحلیلهای سیاسی و اجتماعی قرار دادهاست.
از دیدگاه نظریهپردازان، سرمایه اجتماعی زمانی تقویت میشود که شهروندان در عرصههای عمومی، انجمنهای داوطلبانه و راهپیماییهای ملی مشارکت داشتهباشند.
سرمایه اجتماعی، پلی میان مردم و حاکمیت
نکته مهمی که در علم جامعهشناسی بر آن تأکید میشود این است که سرمایه اجتماعی برخلاف سرمایه فیزیکی، با مصرف نهتنها نقصان نمییابد، بلکه با «استفاده نکردن» کاهش پیدا میکند. به عبارت دیگر، حضور فیزیکی و عاطفی مردم در صحنههای اجتماعی، سوختی است که موتور سرمایه اجتماعی را روشن نگه میدارد. در همین راستا، تداوم تجمعات و راهپیماییهای شبانه در شهرهای مختلف ایران از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب، اگرچه در بسترهای متفاوتی شکل گرفتهاند، اما همگی مصداقی از حیات مدنی و پویایی اجتماعی در لایههای مختلف جامعه ایران هستند.
کارکردهای حضور شبانه در تقویت سرمایه اجتماعی
تحلیل رخدادهای اخیر نشان میدهد که حضور مردم در خیابانها به عنوان یک کنش جمعی، تأثیرات مثبت و چندلایهای بر ساختار سرمایه اجتماعی نظام دارد. اولین تأثیر آن افزایش ضریب انسجام ملی در برابر تهدیدات خارجی است. تجربه تاریخی نشان دادهاست که حضور هماهنگ و گسترده مردم در صحنه، پیام روشنی به بازیگران بینالمللی مخابره میکند. برای نمونه، راهپیمایی ۲۲ بهمن ۱۴۰۴ که در میانه تشدید تحریمها و فشارهای اقتصادی برگزار شد، به تعبیر کارشناسان، نمایشی از سرمایه اجتماعی انقلاب در میانه جنگ اقتصادی بود. این حضور نشان داد که ملت ایران میان گلایههای معیشتی و پایبندی به استقلال و تمامیت ارضی کشور، مرزبندی روشنی قائل است. در سطح بینالمللی نیز رسانههایی، چون رویترز و الجزیره مجبور به اعتراف به پایگاه اجتماعی قابلتوجه نظام جمهوری اسلامی شدند. چنین انسجامی، قدرت چانهزنی دیپلماتیک کشور را در مذاکرات منطقهای و بینالمللی افزایش میدهد.
تأثیر بعدی ایجاد مجرای ارتباطی مستقیم میان مردم و نهادهای حاکمیتی است. حضور در خیابان، چه از نوع راهپیماییهای ملی باشد و چه از نوع تجمعات صنفی و اعتراضی، ذاتاً یک کنش ارتباطی است. به بیان دیگر، خیابان به محملی برای مطالبهگری تبدیل میشود که به حاکمیت در تنظیم سیاستها و اولویتبندی مشکلات کمک میکند. اگر این فضا به رسمیت شناخته شود، میتواند به عنوان یک شیر اطمینان اجتماعی عمل و حتی از انباشت نارضایتیهای پنهان جلوگیری کند.
تأثیر سوم، اما بازتولید اعتماد اجتماعی و کاهش شکافهای درون گروهی است. سرمایه اجتماعی بر پایه اعتماد بنا شده است. هرچه مردم بیشتر یکدیگر را در صحنههای عمومی ملاقات کنند و بر سر اهداف مشترک (چه ملی، چه صنفی) همصدا شوند، شبکههای همبستگی درون گروهی تقویت میشود. این امر به ویژه در شرایطی که جامعه در زمان جنگ ممکن است با چالشهای اقتصادی و تورمی دست و پنجه نرم کند، حیاتی است. حضور شبانه مردم در کنار یکدیگر، صرفنظر از نتیجه فوری آن، به معنای زنده بودن وجدان جمعی و حساسیت جامعه نسبت به سرنوشت خود است.
در مجموع هر شب مردم ایران در خیابانها، فارغ از اینکه در قالب راهپیماییهای ملی، مراسم مذهبی یا اعتراضات صنفی و اقتصادی باشد، گواهی بر پویایی و حیات جامعه مدنی ایران است. این حضور، اگرچه ممکن است در وهله اول ناشی از درد فراغ رهبر شهید انقلاب و پاسخی به تجاوز امریکایی صهیونیستی است، اما در تحلیل نهایی نشاندهنده آن است که جامعه ایرانی هنوز به خیابان به عنوان عرصهای برای ابراز وجود، مطالبهگری و نمایش همبستگی باور دارد. نظام جمهوری اسلامی ایران میتواند با درک درست از این ظرفیت عظیم، از این سرمایه اجتماعی برای عبور از بحرانها و تحکیم پایههای مردمسالاری دینی بهرهبرداری کند. شرط اساسی این امر، تبدیل این حضورهای شبانه به فرصتی برای گفتوگوی ملی و تقویت اعتماد متقابل میان ملت و دولت است.
