جوان آنلاین: ۴۷ سال از پیروزی انقلاب اسلامی میگذرد؛ انقلابی که با تکیه بر مردم و برای مردم شکل گرفت و در طول این سالها، فرازونشیبهای زیادی را پشت سر گذاشته است و حتی هنوز هم سربالایی و سرازیری دارد. طبیعی است که با گذر زمان و تغییر نسلها، شیوههای روایت، انتقال و تبیین ارزشها و دستاوردهای انقلاب نیز نیازمند بازنگری و بهروزرسانی باشد. نسلی که امروز در مدارس، دانشگاهها و فضای مجازی زندگی میکند، نه انقلاب را دیده و نه فضای سالهای ابتدایی آن را لمس کرده است؛ برداشت او از انقلاب، حاصل روایتها، آموزشها، رسانهها و تجربه زیستهای بوده که در این سالها با آن مواجه است. در چنین شرایطی، سالگرد انقلاب بیش از آنکه صرفاً یادآور یک مناسبت تاریخی باشد، فرصتی برای گفتوگو میان نسلهاست؛ فرصتی برای شنیدن پرسشها، ابهامها و حتی نقدهای نسل جدید و پاسخدادن به آنها البته زبانی صادقانه، اقناعی و متناسب با زیست امروز جوانان که نباید از آن غافل شد. تجربه سالهای گذشته، اما نشان میدهد، گاهی فاصلهای میان نیتها و نتیجهها شکل گرفته است؛ برنامهها برگزار شدهاند، اما ارتباط عمیق و ماندگاری با مخاطب جوان برقرار نشده است. گفتوگو با نوجوانان، والدین و معلمان نشان میدهد؛ مسئله اصلی، نه بیاعتقادی نسل جدید، بلکه کمبود گفتوگو و مشارکت واقعی است.
دهه فجر از نگاه نوجوانها
اولین مواجهه این گزارش با نوجوانان است؛ نسلی که معمولاً دربارهاش بسیار صحبت، اما کمتر با خودشان گفتوگو میشود.
محمدرضا، ۱۵ساله، دانشآموز پایه دهم میگوید: «دهه فجر برای ما بیشتر یعنی برنامههای مدرسه و سرود. بد نیست، ولی معمولاً کسی نمیپرسد خودمان چه فکری میکنیم یا چه سؤالی داریم.» او تأکید میکند که دوست دارد بداند انقلاب چه تأثیری روی زندگی امروز او دارد، نه فقط اینکه در گذشته چه اتفاقی افتاده است.
زهرا، ۱۶ساله نگاه متفاوتتری دارد: «من اصل انقلاب را قبول دارم، ولی دوست دارم دربارهاش واقعیتر حرف زده شود. مثلاً اینکه امروز چه چالشهایی داریم و قرار است نسل ما چه نقشی داشته باشد؟»
برای بسیاری از نوجوانان، برنامه سالگرد انقلاب در مدارس هنوز جذابیت دارد، به شرطی که نقشآفرین باشند. علی، ۱۷ساله که در یکی از برنامههای دانشآموزی مشارکت داشته، میگوید: «وقتی خودمان طراحی برنامه را بهعهده داشتیم، حس میکردم این جشن مال ماست. ولی بیشتر وقتها همهچیز از قبل آماده است.»
فاطمه، ۱۵ساله – دانشآموز پایه دهم میگوید: «دههفجر برای من یعنی یادآوری یک اتفاق بزرگ تاریخی، ولی دوست دارم بیشتر درباره آدمهایش بدانم؛ اینکه همسنوسالهای ما آنموقع چه کار میکردند.»
پارسا، ۱۶ساله و او هم دانشآموز پایه دهم است: «برنامهها معمولاً شبیه هم هستند. اگر تنوع داشته باشد، مثلاً فیلم یا گفتوگوی آزاد، بیشتر جذب میشویم.»
نرگس، ۱۴ساله – دانشآموز پایه نهم: «من اصل انقلاب را قبول دارم، اما دوست دارم بدون شعار، ساده و واقعی دربارهاش توضیح بدهند.»
امیرعلی، ۱۷ساله که برای کنکور آماده میشود معتقد است: «سالگرد انقلاب برای ما وقتی جذاب میشود که حس کنیم نظر ما مهم است. نه اینکه فقط بنشینیم و گوش بدهیم. ما چه طور آینده سازانی هستیم که فقط باید گوش بدهیم و اجازه حرف زدن نداشته باشیم؟!»
سارا، ۱۸ساله و در آستانه ورود به دنیای جوانی و بزرگسالی است: «اگر سالگرد انقلاب فقط در مدرسه نبود و در فضای مجازی هم به زبان ما پیش میرفت، ارتباطمان با آن بیشتر میشد. انگار انقلاب فقط کف مدرسه و رسانه ملی است و کمتر برنامه جذابی در حد سن و سال ما برای انقلاب وجود دارد.»
انقلاب، مناسبت یا تجربه زیسته؟
یکی از نکات مشترک در صحبت نوجوانان، فاصله میان مناسبتها و زندگی واقعی است.
ریحانه، ۱۶ ساله میگوید: «ما انقلاب را بیشتر در تقویم میبینیم تا در زندگی. اگر نشان بدهند؛ ارزشهایش چطور میتواند در رفتار، عدالت، یا روابط ما باشد، قابل لمستر میشود.»
این نگاه، مسئلهای سبکزندگیمحور است. نوجوانان به دنبال آن هستند که بدانند مفاهیمی مثل استقلال، آزادی، عدالت و معنویت چگونه در زندگی روزمره معنا پیدا میکند و صرفاً یک مراسم سالگرد و چند سرود و عکس نباشد.
حسین، ۱۷ ساله معتقد است: «اگر بگویند انقلاب فقط یک اتفاق تاریخی نیست و روی سبک زندگی ما هم اثر دارد، باید نشان بدهند کجا و چطور، مصادیق آن را به ما نشان دهند. نه اینکه ندانیم، اما نیاز داریم تکرار شود.»
الهام، فاطمه و طناز هرسه ۱۵ ساله به ترتیب میگویند: «انقلاب برای من وقتی معنا پیدا میکند که ببینم باعث شده آدمها به هم بیشتر توجه کنند و مسئولیتپذیر باشند.»
«اگر ارزشهای انقلاب در رفتار روزمره دیده شود، مثلاً در انصاف یا احترام، باورش راحتتر میشود.»
«برای ما مهم است ببینیم ارزشهای انقلاب در رفتار مسئولان و آدمهای جامعه چقدر دیده میشود؛ وقتی بین حرف و عمل فاصله نباشد، باور هم قویتر میشود.»
آرمان، ۱۸ساله میگوید: «ما انقلاب را با مقایسه امروز و دیروز میفهمیم. اگر توضیح بدهند چه پیشرفتهایی شده و چه چیزهایی هنوز مانده، ارتباط میگیریم.»
نازنین، ۱۶ساله اعتقاد دارد: «تجربه زیسته برای ما یعنی چیزی که هر روز میبینیم. اگر بین حرفها و واقعیت فاصله نباشد، پذیرش هم بیشتر میشود.»
خانوادهها، میان احترام و سکوت
نقش خانواده در انتقال ارزشها انکارناپذیر است، اما بسیاری از والدین اعتراف میکنند که گفتوگو درباره انقلاب با فرزندانشان ساده نیست.
مادر یک نوجوان ۱۶ساله میگوید: «ما خودمان در فضای انقلاب بزرگ شدیم، ولی زبان بچهها فرق کرده است. گاهی ترجیح میدهیم وارد بحث نشویم تا اختلافی پیش نیاید.»
پدر یک دانشآموز دبیرستانی هم معتقد است: «اگر گفتوگو نباشد، بچهها پاسخ سؤالهایشان را جای دیگری پیدا میکنند. بهتر است خودمان اهل شنیدن باشیم.»
مدرسه، فرصت بزرگ، چالش همیشگی
مدرسه، اگرچه با محدودیتهایی روبهروست، اما همچنان یکی از جدیترین فرصتها برای پیوند دادن تاریخ انقلاب با زندگی امروز نوجوانان به شمار میرود. در واقع مدرسه یکی از مهمترین بسترهای انتقال نسلی ارزشهاست، اما معلمان و مربیان با محدودیتهایی روبهرو هستند. یک معلم مطالعات اجتماعی میگوید: «انقلاب اسلامی فقط تغییر یک ساختار سیاسی نبود یک تحول اجتماعی بود که مفهوم مشارکت مردم، مسئولیتپذیری و مطالبهگری را وارد زندگی اجتماعی کرد. اگر این بعد اجتماعی برای نوجوانان تبیین نشود، انقلاب به یک واقعه تاریخی دور تبدیل میشود. در مطالعات اجتماعی تلاش میکنیم نشان دهیم؛ ارزشهایی مثل عدالت، استقلال و مردمباوری، مفاهیم انتزاعی نیستند، بلکه باید در رفتار اجتماعی، روابط روزمره و تصمیمگیریهای جمعی دیده شوند. نوجوان امروز در صورتی با مفهوم انقلاب ارتباط میگیرد که احساس کند میتواند نقش داشته باشد. انقلاب بدون مشارکت اجتماعی معنا ندارد و این مشارکت باید از مدرسه تمرین شود.» به گفته او، اگر برنامههای سالگرد انقلاب از حالت صرفاً نمادین خارج شود و به دانشآموزان نقش داده شود، اثرگذاری بیشتری خواهد داشت. جالب است که در این میان مربی پرورشی در ادامه حرف او میگوید: «اگر آموزش انقلاب به نصیحت محدود شود، نتیجه معکوس میدهد. باید اجازه دهیم دانشآموز سؤال بپرسد، نقد کند و نظر بدهد؛ این همان روح اجتماعی انقلاب است. کتابها اطلاعات میدهند، ولی گفتوگو ایجاد نمیکنند. نوجوان امروز نیاز دارد نظر بدهد، سؤال بپرسد و حتی نقد کند. هیچ چیز به اندازه پرسش و پاسخ نمیتواند به نسل جدید کمک کند تا به صورت ملموس با آنچه از هدف انقلاب بوده مواجه شود.».
اما معلم تاریخ متوسطه دوم نگاه موشکافانهتری به موضوع دارد. او میگوید: «انقلاب اسلامی فقط یک واقعه تاریخی نیست که در یک فصل کتاب تمام شود؛ نقطه عطفی است که بسیاری از تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی امروز ما از آن ریشه گرفته است. چالش ما این است که این پیوستگی تاریخی را برای نسل جدید ملموس کنیم. اگر بتوانیم انقلاب را در قالب روایت، داستان و مقایسه با قبل و بعد از آن تدریس کنیم، دانشآموز بهتر ارتباط میگیرد. نوجوان امروز دنبال فهم علتها و پیامدهاست. اگر به او نشان بدهیم انقلاب چه تغییراتی در استقلال کشور، مشارکت مردم و هویت ملی ایجاد کرده، نگاهش عمیقتر میشود.»
مدیر یک مدرسه متوسطه اول هم میگوید: «انقلاب دستاوردهای مهمی در حوزه آموزش، عدالت آموزشی و دسترسی عمومی ایجاد کرده است. وظیفه مدرسه این است که این دستاوردها را با زبان امروز و بدون اغراق به نسل جدید منتقل کند. مدرسه مهمترین بستر انتقال ارزشهای انقلاب است، به شرطی که دانشآموزان در این فرایند نقش فعال داشته باشند، نه اینکه صرفاً نقش مخاطب داشته باشند. تجربه ما نشان داده هر جا مسئولیت اجرای برنامههای دههفجر به خود دانشآموزان سپرده شده، مشارکت و اثرگذاری بهمراتب بیشتر بوده است.»
از نگاه معلمان و مربیان و حتی مدیر مدرسه، انقلاب زمانی برای نسل جدید معنا پیدا میکند که از چارچوب کتاب و مناسبت خارج شود و به تجربهای اجتماعی و مشارکتی در مدرسه و جامعه تبدیل شود؛ تجربهای که نوجوان را نه شنونده، بلکه کنشگر بداند.
رسانه و سبک زندگی نوجوان
نوجوان امروز بخش زیادی از وقت خود را در فضای مجازی میگذراند؛ جایی که روایتهای مختلف، گاهی متناقض از انقلاب ارائه میشود.
آرمان، ۱۸ساله که پیشتر هم خواهان نشاندادن پیشرفتها و دستاوردها بود، میگوید: «بیشتر چیزهایی که میدانم از فضای مجازی است. اگر روایت رسمی جذاب نباشد، طبیعی است که سراغ روایتهای دیگر برویم ما بیشتر وقتمان را در فضای مجازی میگذرانیم. اگر روایت انقلاب با زبان امروز و در پلتفرمهایی که ما استفاده میکنیم مثل شبکههای اجتماعی، پادکست یا ویدیوهای کوتاه منتقل شود، بیشتر جذب میشویم. فیلم، انیمیشن یا داستان اگر با تصویر و موسیقی امروز ساخته شود و کوتاه باشد، بهتر با ما ارتباط برقرار میکند. تکرار همان روشهای قدیمی باعث خستگی و بیتفاوتی میشود.»
الهام، ۱۴ساله میگوید: «وقتی برنامهها فقط برای دیدن ما ساخته میشود، حس تماشاگر بودن داریم. اگر بتوانیم خودمان محتوا تولید کنیم یا نظر بدهیم، حس تعلق پیدا میکنیم.»
این موضوع نشان میدهد؛ انتقال نسلی ارزشها بدون توجه به ابزارهای نوین رسانهای ممکن نیست.
مشارکت؛ حلقه گمشده انتقال نسلی
تقریباً همه نوجوانان مصاحبهشده، روی یک نکته مهم یعنی «مشارکت داشتن» اتفاق نظر دارند.
نگین، ۱۷ساله میگوید: «اگر به ما اعتماد شود و کار دست خودمان باشد، هم یاد میگیریم هم علاقهمند میشویم.»
مشارکت، از نگاه نوجوانان، یعنی دیدهشدن، اثرگذاری و احساس مفیدبودن؛ مفاهیمی که بهطور مستقیم با تعلق اجتماعی و هویتی گره خوردهاند.
گام دوم انقلاب؛ چقدر به نسل نو رسیده است؟
برخی نوجوانان نام «گام دوم انقلاب» را شنیدهاند، اما اغلب توضیح روشنی درباره نقش خودشان در آن دریافت نکردهاند.
امیرحسین، ۱۶ساله میگوید: «میدانم گام دوم برای جوانهاست، ولی دقیق نمیدانم ما قرار است چه کار کنیم.»
این فاصله، نشان میدهد؛ تبیین مفاهیم کلان بدون پیوند با زندگی روزمره نوجوانان، اثرگذاری محدودی دارد.
تهدیدها، از نابرابری تا بیاعتمادی
نوجوانان فقط از مفاهیم حرف نمیزنند؛ آنها واقعیتهای زندگی را هم میبینند. برخی از آنها به مشکلات اقتصادی، نابرابری فرصتها و تبعیض اشاره میکنند و میگویند اگر این مسائل حل نشود، باورپذیری ارزشها سختتر میشود. این نگاه، بیش از آنکه مخالفت باشد، مطالبه عدالت است؛ همان مفهومی که از ارکان اصلی انقلاب بوده است.
آنچه از گفتوگو با نوجوانان، خانوادهها و معلمان به دست میآید، یک پیام روشن دارد مبتنی بر اینکه انتقال نسلی ارزشهای انقلاب، بیش از آنکه نیازمند تکرار مراسم باشد، نیازمند گفتوگوی صادقانه، مشارکت واقعی و زبان قابل فهم برای نسل جدید است. سالگرد انقلاب میتواند فرصتی برای این گفتوگو باشد؛ اگر نوجوانان نه فقط مخاطب، بلکه شریک روایت باشند. در این صورت، انقلاب از یک مناسبت تقویمی، به بخشی از سبک زندگی نسل جدید تبدیل خواهد شد؛ نسلی که آینده این مسیر را رقم میزند.
