جوان آنلاین: همزمان با تشدید تنش میان ایران و امریکا و نزدیک شدن دو طرف به آستانه رویارویی مستقیم، شنبهشب معادلات امنیتی منطقه بهطور موقت تغییر مسیر داد و نشانههایی از فعالشدن کانالهای دیپلماتیک میان تهران و واشینگتن نمایان شد؛ هرچند هیچ چیز قطعی نیست. در همین چارچوب، سفر دوساعته وزیر خارجه قطر به تهران و انتقال نامهای محرمانه از سوی امریکا نخستین نشانه کاهش نسبی تنشها بود و اندکی پس از این سفر، علی لاریجانی از شکلگیری سازوکاری برای پیشبرد مذاکرات خبر داد. هرچند هنوز سرنوشت این چرخش ناگهانی واشینگتن روشن نیست، اما تجربه پروندههای پیشین گواه این است که رئیسجمهور امریکا بهرغم لفاظیهای تند، در بزنگاههای حساس و از سر محاسبهگری منفعتمحور، از ورود به مواجهه مستقیم پرهیز میکند، بهویژه در شرایطی که مقامات سیاسی و امنیتی ایران بارها نسبت به عواقب ماجراجویی تازه در خلیج فارس هشدار دادهاند. با وجود نیمنگاهی به دیپلماسی در میانه تنشها، مقامات ایرانی با توجه به شروط اعلامشده از سوی دولت ترامپ معتقدند که در شرایط فعلی هیچ مذاکرهای عملی نخواهد بود.
به گزارش «جوان»، درحالی که با استقرار ناوهای جنگی امریکا در اطراف خلیج فارس و تکرار ادعاهای دونالد ترامپ، رئیسجمهور این کشور نگرانیها نسبت به بروز درگیری گسترده میان تهران و واشینگتن افزایش یافته بود، به نظر میرسد تحرکات برخی بازیگران منطقهای تا حدی مؤثر واقع شده و مسیر را برای حل اختلافات از طریق دیپلماسی باز کرده است.
محمد بن عبدالرحمن آلثانی، وزیر خارجه قطر شنبهشب در سفر به تهران با سیدعباس عراقچی، وزیر خارجه و علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران دیدار و گفتوگو کرد. به گزارش الجزیره، وزارت خارجه قطر در بیانیهای اعلام کرد: «وزیر خارجه قطر در گفتوگو با لاریجانی بر تلاش مضاعف برای دور کردن ملتهای منطقه از پیامدهای تشدید تنش تأکید کرده است». اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه نیز درباره جزئیات سفر کوتاه وزیر خارجه قطر گفت که این دیدار در ادامه مساعی جمیله و رایزنی بین کشورهای منطقه درباره تحولات منطقهای و بهمنظور تبادلنظر درباره صیانت از صلح و ثبات منطقه انجام شد.
برخی منابع غیررسمی با توجه به شرایط ملتهب منطقهای اعلام کردند که آل ثانی حامل پیامی از امریکا بوده است. در همین چارچوب، علی لاریجانی بلافاصله پس از دیدار با آل ثانی، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «برخلاف فضاسازی جنگ رسانهای تصنعی، شکلگیری ساختاری برای مذاکرات در حال پیشرفت است». یک مقام ارشد ایرانی نیز اعلام کرد که پیشرفتهایی برای آغاز مذاکرات با امریکا حاصل شده است.
ترامپ هم شنبه شب بار دیگر اعلام کرد که با جدیت در حال گفتوگو با ایران هستیم. رئیسجمهور امریکا در پاسخ به این سؤال که آیا درباره ایران به جمعبندی نهایی رسیده است، با تکرار ادعاها و تهدیدات خود گفت: «قطعاً نمیتوانم به شما بگویم، اما امیدوارم آنها درباره چیزی مذاکره کنند که قابل پذیرش باشد». ترامپ با بیان اینکه ایران باید در مورد «چیزی قابل قبول» مذاکره کند، بار دیگر اشاره کرد که در توافق مدنظر آنها با تهران، نباید هیچ سلاح هستهای وجود داشته باشد. او مدعی شد: «آنها باید این کار را انجام دهند. من نمیدانم که آیا آنها این کار را خواهند کرد یا خیر. اما آنها با ما صحبت میکنند و آنها جدی صحبت میکنند.»
نشریه آکسیوس، به نقل از منابع آگاه خود گزارش داد گفتوگوها بین تهران و واشینگتن، با میانجیگری مصر، روسیه، ترکیه و قطر دنبال میشود تا از بروز یک درگیری تمامعیار در خاورمیانه جلوگیری شود.
تحرکات اخیر کشورهای منطقه درحالی صورت میگیرد که آنها نگرانی شدیدی درباره پیامدهای یک درگیری مستقیم میان ایران و امریکا دارند. این کشورها در روزهای اخیر راهکارهایی را به هر دو طرف پیشنهاد کردهاند تا از مجاری دیپلماتیک اختلافات موجود را حل کرده و از بروز برخورد نظامی اجتناب کنند.
نباید خوشبین بود
با اینکه نشانههای جزئی از تمایل دو طرف برای بازگشت به مسیر دیپلماسی نمایان شده، تجربه گذشته ترامپ و سابقه بدعهدیهای واشینگتن نشان میدهد که نمیتوان به این گشایشهای ظاهری دلخوش بود. همانگونه که اوایل سال جاری، دولت ترامپ در حال مذاکره با هیئت ایرانی بود، اما در میانه این مذاکرات، رژیم صهیونیستی با حمایت امریکا به ایران حمله کرد و در واپسین روز جنگ ۱۲ روزه، خود واشینگتن نیز تأسیسات هستهای ایران را مورد هدف قرار داد؛ اتفاقی که ثابت کرد نمیتوان به اظهارات ترامپ اعتماد کرد.
در شرایطی که سطح تنشها میان تهران و واشینگتن در روزهای اخیر به بالاترین حد خود رسیده است، این تحرکات دیپلماتیک لااقل در شرایط کنونی نقش مسکن موقت را دارد و هنوز روشن نیست آیا زمینه بازگشت واقعی به میز مذاکره فراهم خواهد شد یا صرفاً از طریق پیامها و میانجیگریها گشایشی ایجاد خواهد شد. مقامات دوطرف نیز در چنین شرایط پرتنشی، امید چندانی به موفقیت دیپلماسی ندارند. در این زمینه یک مقام ایرانی دیروز به واشنگتنپست، گفت که تحت شرایط فعلی هیچ مذاکرهای ممکن نیست و خواستههای رئیسجمهور ترامپ غیرواقعی و غیرقابل مذاکره است.
دولت ترامپ اخیراً چهار شرط «خارج کردن تمام اورانیوم غنیشده از ایران، تعیین سقف برای ذخایر موشکهای دوربرد ایران، تغییر سیاست تهران در حمایت از نیروهای نیابتی در منطقه و بازگشت بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی به ایران»، را برای رسیدن به توافق احتمالی با ایران اعلام کرده بود. تهران با قاطعیت تمامی این درخواستها را رد کرده و آنها را جزو خطوط قرمز خود اعلام کرده است؛ مسائلی که هیچگاه موضوع مذاکره قرار نخواهند گرفت.
ترامپ در روزهای اخیر با تأسی از دکترین «مرد دیوانه» تلاش داشت با استقرار ناوهای جنگی امریکا در اطراف خلیج فارس وانمود کند که قصد حمله به ایران را دارد، اما همانند سایر پروندهها، در برابر تهران نیز مواضع خود را تا حدی معتدل کرده است. این تغییر موقت رویکرد از مسیر درگیری مستقیم به دیپلماسی نشان میدهد که کاخ سفید برخی واقعیتهای میدانی را بهخوبی درک کرده و هزینهها و منافع احتمالی هر تقابل با ایران را دقیقاً ارزیابی میکند. به نظر میرسد هشدارهای مکرر مقامات سیاسی و امنیتی ایران درباره پیامدهای ماجراجویی واشینگتن در خلیج فارس نیز در تعدیل این راهبرد نقش مؤثری داشته است. ترامپ در پروندههایی مانند گرینلند و ونزوئلا نیز ابتدا با جنجال و ادعاهای پرهیاهو وارد شد، اما در نهایت از مواضع افراطی خود عقبنشینی و به حداقلها بسنده کرد.
بحث هستهای در اولویت گفتوگوهای احتمالی
با توجه به فقدان اعتماد عمیق میان ایران و امریکا، دستیابی به یک توافق جامع در کوتاهمدت غیرواقعی به نظر میرسد. از این رو، هدف فوری و اصلی ابتدا توقف تشدید تنشها است که احتمالاً از طریق یک توافق چارچوبی محقق خواهد شد و تمرکز آن بر مسائل مرتبط با برنامه هستهای ایران خواهد بود. چارچوبی که هاکان فیدان، وزیر خارجه امریکا هفته گذشته آن را مطرح کرد که واشینگتن باید سیاست «همه یا هیچ» را کنار گذاشته و پروندههای مرتبط با ایران را گام به گام حل کند. برخی منابع رسانهای هم دیروز مدعی شدند که دو کشور آمادگی خود را برای گفتوگو بر سر برنامه هستهای ایران اعلام کردهاند و سرنوشت ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده و بازگشت بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در اولویت این مذاکرات احتمالی قرار خواهد داشت. برخی تحلیلگران مانند علی واعظ، مشاور «گروه بینالمللی بحران» مدعی شد که اورانیوم غنیشده ایران با غلظت ۶۰ درصد ممکن است به روسیه منتقل شود و حتی برخی منابع، انتقال آن به ترکیه را نیز به عنوان گزینهای محتمل مطرح کردهاند.
با این حال، حتی اگر فرض بگیریم دو طرف در مسئله هستهای هم به نتایج ملموس دست پیدا کنند، ورود به پروندههای موشکی و تغییر رفتارهای منطقهای ایران، موضوعاتی نیست که ایران حاضر به عقبنشینی در آنها باشد. چرا که کاهش توان دفاعی و بازدارندگی ایران میتواند به عنوان سیگنال مثبتی برای رژیم صهیونیستی تعبیر شود تا نقشههای شوم خود در منطقه را دنبال کند. بنابراین، مسیر حل اختلافات میان تهران و واشینگتن همچنان طولانی و پیچیده است و دستیابی به توافق جامع نیازمند صبر و پیشرفت گامبهگام خواهد بود.
یکی از دلایلی که ترامپ را به عقبنشینی از درگیری مستقیم در برهه کنونی واداشته است، عدم اطمینان صددرصدی به موفقیت در برابر ایران است. روزنامه وال استریت ژورنال روز یکشنبه در گزارشی نوشت: «برخی مسئولان امریکایی میگویند که ارتش امریکا برای انجام حملات محدود علیه ایران آمادگی دارد، اما نه برای یک حمله قاطع همانطور که ترامپ تمایل دارد و احتمال نمیرود که در آینده نزدیک حملهای صورت بگیرد». بنابراین، به نظر میرسد روی آوردن به دیپلماسی موقت، بخشی از راهبرد واشینگتن برای خرید زمان و ارزیابی پیامدهای احتمالی یک رویارویی مستقیم با تهران است.
