پوریا بختیاری طی یادداشتی از مفهوم «قیمت صفر» و تأثیر آن در تصمیمگیریهای اقتصادی نوشت. یادداشت او در ادامه از نظر میگذرد: تصور کنید یکی از همکاران شما در محیط کار، همه کارمندان را با یک جعبه شیرینی و فنجان قهوه مهمان میکند. همه از این اتفاق خوشحال و راضی هستند. اما تصور کنید همین شخص روز بعد با همان شیرینی سرکار بیاید. اما این بار هر شیرینی را هزار تومان بفروشد. با وجود قیمت بسیار ارزان، فقط تعداد محدودی از او شیرینی میخرند. به عبارتی بهتر، تقاضا برای یک کالا، در قیمت صفر و قیمتی نزدیک به صفر بسیار متفاوت است. اثر قیمت صفر یا Zero Price Effect یک اثر مهم اقتصادی است. نکته اینجاست که در ذهن عموم مردم قیمت یک ریال با کالای رایگان بسیار متفاوت است.
اثر قیمت صفر بهطورکلی یعنی با کاهش قیمت، تقاضا رفتهرفته افزایش پیدا میکند، اما با رسیدن به قیمت صفر، شاهد رشدی عجیب در حجم تقاضا خواهیم بود. قیمت صفر باعث میشود تصمیمات احمقانه بگیریم. تصمیم میگیرید شیرینیجات مصرف نکنید. تصمیمی کاملاً عاقلانه است، برای کاهش وزن. چون به این نتیجه رسیدهاید که لذت مصرف شیرینی به رنج دیابت و بیماری قلبی نمیارزد و میدانید هزینه مالی و جانی ناشی از این بیماریها خیلی تلختر از طعم یک شیرینی است. اما همکارتان یک شیرینی مجانی تعارف میکند. پیش خودتان میگویید که مدتهاست شیرینی نخوردم و از این به بعد هم نیت خوردن شیرینی را ندارم، پس ایرادی ندارد اگر امروز این پیشنهاد رایگان را بپذیرم. حتی شاید دلتان بخواهد دو تا بردارید! چرا یکدفعه آدمی به این حد منطقی و عاقل، به آدمی غیرمنطقی، احساسی و هیجانی تبدیل میشود؟ اثر قیمت صفر قادر است تصمیمهای منطقی ما را کنار بزند و از ما انسانی غیرمنطقی بسازد. جالب اینجاست که اگر آن شیرینی هزار تومان قیمت داشت، آن را نمیخریدید.
اما چند توصیه:
۱) در دنیا هیچچیز رایگانی وجود ندارد: زمانی که با چیزی رایگان مواجه میشوید باید به آن شک کنید، چون در واقع هزینههای پنهان دیگری باید برای آن پرداخت کنید. برای مثال اگر تلویزیون بهصورت رایگان فوتبال پخش میکند، توجه شما را مصرف میکند تا بتواند تبلیغات را به نمایش بگذارد.
۲) در دام بازاریابها نیافتید: شعارهایی مثل «یکی بخر، دوتا ببر» یا «بستههای عیدانه» یا اینکه در فودکورتها یک تکه پیتزا رایگان برای تست به شما داده میشود، همگی برای بهکارگیری اثر عدد صفر هستند. شما آن کالا را مصرف میکنید، چون هزینهای برایش پرداخت نمیکنید ولی برای ادامه دادن وسوسه میشوید.
۳) با برچسب قیمت صفر وسوسه نشوید: بسیاری از کارهای ما مثل رانندگی برچسب قیمت صفر دارند. اکثر متخصصان جامعه، راننده شخصی ندارند یا اسنپ نمیگیرند ولی ساعتها در ترافیک میمانند. در صورتی که میتوانند در آن زمان خیلی بیشتر از پول اسنپ و حقوق راننده شخصی پول دربیاورند.
۴) دچار هزینه روانی نشوید: میتوانید هر روز خودتان غذا درست کنید یا ماهانه یکمیلیون به آشپز بدهید و این زمان را به انجام کار دیگری بپردازید که ۲۰۰/۱ درآمد ماهانه دارد. ولی عموم افراد این پیشنهاد را قبول نمیکنند، چون رنج از دست دادن یکمیلیون، از لذت به دست آوردن ۲۰۰/۱ بیشتر است. (یا همینطور برای استفاده از تمیزکار در شب عید)
