فارسی برای مردم این منطقه از جهان فراتر از یک زبان، بلکه یک هویت است. فرزانه فخاریان، زبانشناس میگوید: حوزه تمدنی گسترده ایران و تنوع اقلیمی در این جغرافیا زبانهای متعددی را در خودش حفظ کرده است که پیوندشان در کنار یکدیگر از طریق زبان فارسی بوده است. زبان فارسی در ایران دیروز و امروز برای بسیاری افراد تنها زبان مادری محسوب میشود. برای بسیاری دیگر نیز هموزن و همراه این زبان، یک زبان دیگر هم در جایگاه زبان مادری قرار دارد. این یک شانس است که کسی بتواند با بیش از یک زبان به عنوان زبان اول از همان کودکی آشنا شود.
این زبانشناس در ادامه توضیح میدهد: در ایران به این تنوع زبانی همواره اهمیت داده شده و فرهنگ رنگارنگ و واقعاً باشکوه ایرانی هم در صورت و هم در ذات این زبانها بهروشنی دیده میشود. زبان فارسی قرنهاست به عنوان زبان واحد و مشترک همه اجزای تاریخ ایران، در نوعی همزیستی با زبانهای مادری دیگر رایج در ایران زنده و پویا مانده است. در ایران هم محصولات فرهنگی عمومی به زبان خطههای مختلف داریم، هم مراجع پژوهشی و آثار فاخر به این زبانها در دسترس است. نکته مهم در مورد استفاده مردم از زبان در ایران همین بوده که همواره هم زبان فارسی را حفظ کردهاند و هم اگر زبان دیگری برایشان جایگاه زبان مادری و زبان محلی و بومی داشته است، به قدر کافی به آن هم توجه کرده و مورد استفاده قرار دادهاند. این انتخاب گویشوران به عنوان صاحبان اصلی زبانهای رایج در ایران بوده که فارغ از هر تسلط و حکومتی از فارسی محافظت کرده است و متأسفانه باید گفت امروز از همین ناحیه هم زبان فارسی و زبانهای دیگر رایج در ایران مورد هجمه قرار دارد، یعنی گاهی با هنجارسازیهای اجتماعی نابجا تقلا میشود افراد به لهجه یا زبانی که میدانند پشت و آن را پنهان کنند، گاهی هم با صحنهسازی مقابلهای سعی میشود به خطا اینطور جا بیفتد که توجه به زبان فارسی یعنی بیتوجهی به زبانهای دیگر. در حالی که هیچ زبانی مانع زبان دیگر نیست و حیات زبان با گویشورش ادامه دارد.»
ثبات ۱۲۰۰ ساله زبان فارسی
علیرضا خانجان، زبانشناس و مترجم درباره جایگاه زبان فارسی متذکر میشود: «حتی حکومتهای ترکزبان و حکومت عثمانی که در محدوده ایران نبوده نیز فارسی را زبان رسمی خود قرار دادند و در شبهقاره هند نیز این زبان گسترش و رواج مطلوبی داشته است. زبان معیار فارسی نسبت به زبانهای رقیب خود توانسته است با برخورداری از حمایت سیاسی رشد بیشتری پیدا کند و از حمایت فرهنگی نیز برخوردار شود.»
این زبانشناس با بیان اینکه دلیل حمایت حکومتها از زبان فارسی، تأثیر زبان بر ایجاد وحدت ملی بوده است، میگوید: «زبان معیار فارسی نسبت به زبان کلاسیک لاتین و یونانی یک تفاوت ویژه دارد، به گونهای که شاهنامه را که متعلق به حدود هزار سال پیش است، میتوان خواند و درک کرد، اما خواندن و ارتباط گرفتن یک انگلیسیزبان با متن انگلیسی ۳۰۰ سال قبل ناممکن است.»
وی ادامه میدهد: «زبان فارسی ثبات خود را از هزارو ۲۰۰ سال پیش حفظ کرده و حمایتهای سیاسی، حساسیت در حفظ گونه نوشتاری، برنامهها و سیاستهای حکومتها این مزیت را به فارسی داده است که امروز بتوانیم اسناد هزار سال پیش را درک کنیم.»
لزوم حفظ زبان فارسی و تقویت آن
غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی میگوید: «کشور ما هم به دلیل سابقه کهن تاریخی و هم موقعیت مهم جغرافیاییاش از تنوع زبانهای مادری برخوردار است و همین تنوع باعث پدید آمدن نوعی غنای فرهنگی در ایران شده است. حفظ زبانهای مادری حتی به تقویت زبان فارسی به عنوان رسمی و مشترک ما ایرانیان کمک خواهد کرد.»
حدادعادل با اشاره به لزوم حفظ زبانهای مادری بیان میکند: «با توجه به اینکه زبانهای مادری، گویشها و لهجهها در جهان امروز به علت گسترش حضور رسانههای رسمی در معرض خطر هستند، اختصاص روزی به نام زبانهای مادری قابل درک و تحسین است.»
وی با اشاره به سابقه همزیستی مسالمتآمیز زبانهای مادری با زبان فارسی در ایران فرهنگی میگوید: «همزیستی زبانهای مادری و زبان فارسی تجربهای تاریخی برای همه ایرانیان است. ایرانیان با هر زبان مادری که داشتهاند، پذیرفتهاند که هم زبان مادری خود را حفظ و هم برای ارتباط با دیگر ایرانیان از یک زبان مشترک به نام زبان فارسی استفاده کنند. این یک انتخاب فراحکومتی است. حکومتها و سلسلهها آمدهاند و رفتهاند، ولی ایرانیان این انتخاب و تصمیم خود را تغییر ندادهاند.»
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به اصل۱۵ قانون اساسی توضیح میدهد: «در انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی و هم قانون اساسی در کنار رفتار ۴۴ساله ما حول این محور شکل گرفته که هم زبانهای مادری زنده بمانند و هم زبان فارسی به عنوان زبان مشترک، زبان رسمی جمهوری اسلامی ایران باشد و تقویت شود، بنابراین سیاست فرهنگستان زبان و ادب فارسی در چارچوب اصول جمهوری اسلامی حفظ همزمان هر دو است.»
حدادعادل با اشاره به سیاست حمایتی فرهنگستان زبان و ادب فارسی نسبت به زبانهای مادری میافزاید: «ما در فرهنگستان زبان و ادب فارسی یک گروه پژوهشی به نام گروه زبانها و گویشهای ایرانی داریم و فرهنگستان هیچ سیاستی که به تضعیف زبانهای مادری بینجامد، ندارد و برعکس مصمم است از زبانهای مادری و گویشها حمایت کند. ما تصور میکنیم حفظ زبانهای مادری حتی به تقویت زبان فارسی به عنوان رسمی و مشترک کمک خواهد کرد.»
وی میافزاید: «توصیه ما نیز به کسانی که میخواهند زبان مادری خود را حفظ کنند این است که در خانه با کودکانشان با زبان مادری صحبت کنند و این موهبت را از فرزندان خود دریغ نکنند. توصیه میشود ترکها، عربها، گیلکها، مازنیها، کرد، لرها و دیگر اقوام در خانه با فرزندانشان به زبان مادری صحبت و به طور طبیعی آنها را با این زبان آشنا کنند و، چون فرزندانشان در محیط خانه، مدرسه و جامعه با زبان فارسی نیز آشنا میشوند خیلی راحت و طبیعی بر هر دو زبان تسلط پیدا میکنند.»
حدادعادل با اشاره به تفاوت سیاستهای جمهوری اسلامی با سیاستهای حکومتهای پیشین نسبت به زبان مادری میگوید: «سیاست جمهوری اسلامی این نیست که از انتشار کتاب و مجله به زبان مادری جلوگیری کند. این یکی از تفاوتهای مهم دوران بعد از انقلاب با قبل از انقلاب است. پیش از انقلاب به هیچوجه اجازه انتشار آثار مکتوب به زبانهای مادری داده نمیشد، اما جمهوری اسلامی این مانع را برداشته است و ما اکنون به عنوان ایرانی زبان فارسی را به عنوان زبان رسمی مشترک میان همه مردم ایران عزیز میداریم و زبانهای مادری را هم حفظ و تقویت میکنیم و میکوشیم تا مثل تارهای یک پر طاووس منظره زیبایی از وحدت را در عین تنوع ترسیم کنیم. این همان تصویری است که در طول تاریخ به دست نیاکان ما ترسیم شده است و ما هم وظیفه داریم آن را حفظ و زیباتر کنیم.»
