در نخستین پیشنشست همایش ملی «حقوق و رسانه» با عنوان «ابعاد فقهی حقوق مخاطب»، ابعاد مختلف فقهی، حقوق مخاطب و تأکیدات قرآن مجید و احادیث ائمه هدی بر حق دانستن و آگاهی مردم، مورد بررسی قرار گرفت و بر توجه اسلام به سواد رسانهای و تقویت فهم رسانه برای جلوگیری از نفوذ ابتذال فرهنگی تأکید شد.
نشست «ابعاد فقهی حقوق مخاطب»، با همکاری معاونت حقوقی و امور مجلس رسانه ملی، دانشگاه تهران و انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه و انجمن ارتباطات و تبلیغ حوزه علمیه برگزار شد.
افزایش سواد رسانهای و کاهش آسیبهای اجتماعی در فضای مجازی
علیرضا پویا، عضو هیئت علمی دانشگاه صداوسیما در این نشست به موضوع ارتباط سواد رسانهای و حقوق رسانه پرداخت و گفت: حداکثر بهرهبرداری از رسانههای جمعی و فضای مجازی، ضمن آسیب حداقلی، مستلزم مدیریت این فضاست.
وی ادامه داد: تعریف ساده و کاربردی از سواد رسانهای دقیقاً همین است که کاربران با داشتن مهارت لازم بتوانند از امکان بهرهمندی از رسانههای نوین، نهایت استفاده را بکنند و کمترین آسیب را ببینند.
عضو هیئت علمی دانشگاه صداوسیما گفت: در مواجهه با رسانههای نوین از منظر سواد رسانهای، شخصی که از این رسانهها استفاده میکند ابتدا باید با مراکز تولید پیامها در این رسانهها آشنایی داشته باشد. ثانیاً، در استفاده از فرآوردههای رسانهای در پی برطرف کردن نیازهای خود باشد و جیره مصرف برای خود تعیین کند. ثالثاً، مخاطب باید حداقل شرایط لازم را برای تحلیل و نقد فضای رسانهای داشته باشد، به ویژه در جایی که خودش پیامرسان میشود.
پویا با بیان اینکه استفاده کنندگان از رسانهها که به هنجارهای دینی مقید هستند، برای استفاده از رسانههای جمعی بدون آسیب دیدن، نیازمند آموزش هستند، بر ضرورت در نظر گرفتن این آموزش به عنوان حق مخاطب تأکید کرد.
آموزش سواد رسانهای به عنوان حق مخاطب
پویا با بیان اینکه هم باید نهادهای آموزشی و حاکمیتی و هم اشخاص به سواد رسانهای اهمیت دهند، تصریح کرد: برای دریافت اهمیت سواد رسانهای باید آسیبهای رسانههای نوین را به خوبی درک کرد. در زمینه آسیبهای فردی، خانوادگی و اجتماعی استفاده ناصحیح از رسانههای نوین در حال حاضر اطلاعات روشنی وجود دارد. نخستین آسیب، تزلزل در نظام افکار و نظام ارزشی اشخاص است که نتیجه آن بیهویتی خواهد بود.
عضو هیئت علمی دانشگاه صداوسیما ادامه داد: بر مبنای مطالعات انجام گرفته، رواج بیبندوباری و فساد اخلاقی، فشار به گروههای آسیبپذیر، تشدید شکاف بین نسلی، تزلزل در بنیانهای خانواده، انزوا طلبی و ترویج جرائم از جمله دیگر آسیبهای مشهود رسانههای نوین است.
وی تأکید کرد: در چنین شرایطی یکی از حقوق مسلم مخاطبان به ویژه در کشور و جامعه اسلامی ما این است که رسانههای جمعی قبل از دیگر نهادها باید به ترویج سواد رسانهای به عنوان یک حق طبیعی بپردازند. این حق طبیعی باید در قالب قانون به رسمیت شناخته شود.
بایستههای دسترسی آزاد به اطلاعات
حجتالاسلام والمسلمین حسین جوان آراسته، عضو هیئت مدیره انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه نیز در این نشست با تأکید بر اینکه حقوق مخاطبان رسانهها در قوانین داخلی کشورمان به رسمیت شناخته شده است، گفت: ذیل مفهوم آگاهیهای عمومی که در بند دوم اصل سوم قانون اساسی مورد اشاره قرار گرفته، آنچه به عنوان حق برای مردم به رسمیت شناخته شده، آگاهیهای عمومی در همه سطوح است. قانونگذار به این نکته توجه داشته که ضرورتی برای اینکه همه مردم به همه اطلاعات دسترسی داشته باشند، وجود ندارد.
وی با اشاره به ضرورت ایجاد امکان مشارکت آگاهانه شهروندان در تعیین سرنوشت خود، ادامه داد: بند هشتم همین اصل هم اشاره دارد که یکی از تکالیف دولت، مشارکت دادن عامه مردم در تعیین سرنوشت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خویش است. بنابراین ایجاد آگاهیهای عمومی از اموری است که دولت باید همه امکاناتش را برای تحقق آن به خدمت بگیرد.
جوان آراسته در همین حال با اشاره به قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات تصریح کرد: دسترسی به اطلاعات، به مفهوم دسترسی به اطلاعات عمومی، حکومت و دولت است. به طور طبیعی دسترسی به اطلاعات البته حاوی محدودیتهایی از جمله حریم خصوصی اشخاص است.
عضو هیئت مدیره انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه یکی از بایستههای امروز جامعه را دسترسی به اطلاعات دانست و گفت: زمانی به وضعیت مطلوب میرسیم که دسترسیها منجربه وضعیتی نشود که به منافع عامه ضرر برساند، یا در نظم عمومی اخلال ایجاد کند یا منافی عفت عمومی باشد. وی تأکید کرد: البته باید در تناسب بین حق دسترسی به اطلاعات و محدودیت، تفسیر مضیقی داشت که آن حق از دست نرود.
حق بر رسانه از منظر فقهی
جوان آراسته در ادامه سخنانش با اشاره به آیات کلامالله مجید که به فهم ارزش سواد رسانهای تصریح دارد، افزود: دلایل متعدد فقهی مبتنی بر آیات و احادیث، حق مردم را برای دسترسی به اطلاعات تثبیت کرده است؛ به طوری که میتوان از امکانات امروزی بهترین استفاده را داشت.
عضو هیئت مدیره انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه با اشاره به امر مشورت که مورد تأکید قرآن است، تصریح کرد: میتوان این نتیجه را گرفت که آگاهی دادن و اطلاعرسانی در خصوص مسائل جامعه، از نظر قرآن مفروض دانسته شده که مردم را به مشورت توصیه کرده است. بنابراین آگاهی یافتن، حق مردم است. وی مبنای فقهی دیگر برای حق دسترسی به اطلاعات را حق نظارت بر قدرت و پرسشگری خواند و گفت: این حق در متون دینی و فرمایشات امیرالمومنین (ع) بارها مورد تأکید قرار گرفته است. پرسشگری زمانی دقیق است که مسبوق به آگاهی و اطلاعات باشد.
جوان آراسته تأکید کرد: حقوق سیاسی اسلام، اصل حق دسترسی به اطلاعات را به رسمیت شناخته است. بخشی از تحکیم پایه نظام سیاسی این است که مردم احساس کنند در جریان امور هستند و حاکمان آنها را نامحرم تلقی نمیکنند.
ضرورت مرزبندی بین اطلاعات
عضو هیئت مدیره انجمن فقه و حقوق اسلامی حوزه علمیه ادامه داد: مرزبندی بین اطلاعات عام و خاص کاملاً مستند به مبانی فقهی و شرعی است. برای تحقق و ضمانت اجرای بهتر و سالمتر این امر باید سواد رسانهای و آگاهی بخشی مردم به این بعد از قضیه، ترویج یابد.
وی گفت: گاهی اوقات برخی متولیان حکومت نگران میشوند اگر اطلاعاتی در اختیار مردم قرار گیرد، به یک مجموعهای لطمه وارد میکند؛ ولی واقع آن این است که وقتی به قرآن مراجعه میکنیم، این کتاب اطلاعاتی را در اختیار مردم قرار میدهد که شاید امروز ما پروا داریم به مردم ارائه دهیم. خداوند برای اینکه تبیین را داشته باشد، مسائلی را نقل و سپس نقد میکند. جوان آراسته گفت: قبل از آنکه اجازه بدهیم دشمن با زبان، شگردها و منویات خودش مسئلهای را مطرح کند و اطلاعات در هم را به صورت مهندسیشده در اختیار مردم قرار دهد، خودمان باید ابتکار عمل را در اطلاعرسانی در دست بگیریم و حربه را از دشمن بگیریم.
